Prąd z rzeki. Gdzie są największe elektrownie wodne w Polsce?

Farmy wiatrowe od razu przywołują na myśl gigantów energii, elektrownie wodne - nie zawsze. Wiele z nich jest postrzeganych również jako atrakcja turystyczna, chociażby Solina. Jednak w tych wodach kryje się wielka moc, zdolna zasilać miliony domostw.

Polska, choć nie jest krajem typowo "górskim", jak Norwegia czy Szwajcaria, posiada imponujące obiekty hydrotechniczne. Energetyka wodna w naszym kraju pełni ważną rolę. Nie tylko dostarcza zieloną energię, ale przede wszystkim stanowi gigantyczny "magazyn" i bezpiecznik dla całego systemu energetycznego. Oto pięć największych potęg polskiej hydroenergetyki pod względem zainstalowanej mocy.

1. Elektrownia Wodna Żarnowiec (woj. pomorskie)

To niekwestionowany lider mocy w Polsce. Gigant, który pierwotnie miał wspierać pierwszą polską elektrownię atomową.

• Data powstania: 1983 r.
• Położenie: Jezioro Żarnowieckie w mieście Czymanowo.
• Moc: 716 MW.

Zbiornik górny tej elektrowni jest całkowicie sztuczny i ma powierzchnię ok. 135 hektarów. Zbiornik dolny to wody Jeziora Żarnowieckiego o powierzchni ok. 1470 ha. Elektrownia wyposażona jest w cztery jednakowe hydrozespoły, które w pracy turbinowej osiągają 179 MW każdy a dla pracy pompowej 200 MW każdy. Jak podają źródła w godzinie wieczornego szczytu jest w stanie zasilić całe województwo. 

2. Elektrownia Wodna Porąbka-Żar (woj. śląskie)

To prawdziwy cud inżynierii ukryty wewnątrz góry. Jest to druga co do wielkości elektrownia szczytowo-pompowa w kraju.

• Data powstania: 1979 r.
• Położenie: miasto Międzybrodzie Bialskie, rzeka Soła i Jezioro Międzybrodzkie.
• Moc: 540 MW.

Główna hala maszyn jest większa od Kościoła Mariackiego w Krakowie. Na szczycie góry Żar znajduje się ogromny zbiornik wody, który wygląda jak sztuczne jezioro zawieszone w chmurach. O lokalizacji zadecydowały korzystne warunki topograficzne. Spory spad przy małej odległości pomiędzy zbiornikami oraz rzeka Soła sprawiły, że miejsce to było idealne na budowę tego typu elektrowni.

3. Elektrownia Wodna Solina (woj. podkarpackie)

To bez wątpienia najbardziej ikoniczny obiekt hydrotechniczny w Polsce. Zapora w Solinie jest najwyższa w kraju i mierzy ponad 80 metrów.

• Data powstania: 1968 r.
• Położenie: rzeka San, miasto Solina.
• Moc: 198,66 MW

Wewnątrz zapory znajdują się kilometry korytarzy, które można zwiedzać. Górny zbiornik tworzy jedno z największych w naszym kraju sztucznych jezioro.

4. Elektrownia Wodna Żydowo (woj. zachodniopomorskie)

Pierwsza duża elektrownia szczytowo-pompowa w Polsce, wykorzystująca naturalne ukształtowanie terenu i różnicę poziomów między dwoma jeziorami.

• Data powstania: 1971 r.
• Położenie: pomiędzy jeziorami Kamienno i Kwiecko, miasto Żydowo.
• Moc: 167 MW

Wykorzystuje rekordową na północy Polski różnicę poziomów wód wynoszącą aż 80 metrów. Posiada ona trzy hydrozespoły: dwie maszyny odwracalne oraz jedną klasyczną. Przed modernizacją zakończoną w 2013 roku moc elektrowni wynosiła 157 MW. Ponadto jest to jedno z najstarszych tego typu miejsc w naszym kraju.

5. Elektrownia Wodna Włocławek (woj. kujawsko-pomorskie)

To największa w Polsce elektrownia typu przepływowego (wykorzystująca naturalny nurt rzeki).

• Data powstania: 1970 r.
• Położenie: rzeka Wisła, miasto Włocławek.
• Moc: 160,2 MW.

Jest to jedyny zrealizowany stopień wodny z planowanej niegdyś Kaskady Dolnej Wisły. Choć produkuje mnóstwo energii, budzi emocje ekologów ze względu na wpływ na migrację ryb.

Obecnie w Polsce funkcjonuje ponad 700 elektrowni wodnych. Większość z nich to małe obiekty, które mają lokalne znaczenie. Jednak może się to zmienić. Wody Polskie opublikowały niedawno materiał, w których zachęcają inwestorów do działania. Z przeprowadzonych analiz wynika, że w Polsce istnieje tysiące miejsc z ogromnym potencjałem do budowy elektrowni wodnych. W naszych rzekach "drzemie" gigantyczna moc, która tylko czeka na zagospodarowanie.

Największy potencjał hydroenergetyczny polskich rzek nie tkwi dziś w budowie nowych zapór na Wiśle czy Odrze. Z analiz Wód Polskich wynika, że kluczowe są tysiące istniejących lokalizacji - jazów, progów i dawnych obiektów hydrotechnicznych - które można wykorzystać do produkcji energii.

Według oficjalnych danych, techniczny potencjał hydroenergetyczny Polski szacuje się na około 13,7 TWh rocznie. Pod koniec 2025 roku instytucja opublikowała wykaz lokalizacji, które oferują łączną moc teoretyczną rzędu 655 MW, co przekłada się na imponującą potencjalną produkcję energii wynoszącą 4,86 TWh rocznie. To ogromna ilość czystej energii, której znaczna część mogłaby zostać zagospodarowana przez małe instalacje.

Największy potencjał drzemie w Istniejącej infrastrukturze. Największą szansą dla inwestorów jest modernizacja już istniejących jazów, zapór czy dawnych młynów. Wykorzystanie "starych" obiektów obniża koszty i ogranicza ingerencję w środowisko. Jako że Polska to kraj nizinny, przyszłość małych elektrowni wodnych opiera się na technologiach przystosowanych do niewielkich różnic poziomów wody, takich jak turbiny Kaplana czy śruby Archimedesa.

Przy czym, potencjał to jedna, a jak zaznaczają Wody Polskie budowa nie może odbyć się bez uwzględniania potrzeb środowiska, bezpieczeństwa ludzi oraz uwarunkowania gospodarczego. Dodatkowo instytucja w głównej mierze skupia się na istniejących już obiektach - to one mają być potencjałem hydroenergetycznym.

Choć największe rzeki, takie jak Wisła czy Odra, mają znaczący potencjał przepływowy, jego wykorzystanie jest dziś ograniczone ze względów środowiskowych i społecznych. Największy "uśpiony" potencjał nie wymaga budowy nowych zapór w dziewiczych dolinach (co jest niemal niemożliwe ze względów środowiskowych), ale tkwi w doposażeniu istniejących progów i jazów oraz zwiększeniu sprawności starych elektrowni (wymiana turbin na nowoczesne pozwala uzyskać o 15-20 proc. więcej mocy z tej samej ilości wody).

Choć na pierwszy rzut oka wszystkie elektrownie wodne wyglądają podobnie, pełnią one w systemie energetycznym zupełnie inne funkcje. Możemy je podzielić na dwa podstawowe typy: przepływowe oraz szczytowo-pompowe. Pierwsze to najprostszy i najpowszechniejszy typ instalacji. Buduje się je bezpośrednio na korycie rzeki, wykorzystując jej naturalny nurt.

Woda płynąca rzeką wprawia w ruch turbiny, oddaje swoją energię mechaniczną, zamienia ją w prąd i płynie dalej swoim naturalnym biegiem. Elektrownie przepływowe działają w trybie ciągłym - dopóki w rzece jest woda, elektrownia produkuje energię. Są świetnym źródłem stabilnej mocy podstawowej, ale mają jedną wadę: nie potrafią magazynować energii. Jeśli zapotrzebowanie na prąd spadnie, a woda płynie szybko, potencjał ten po prostu "przepływa" obok nas.

Z kolei elektrownie szczytowo-pompowe działają jak gigantyczne "powerbanki". To znacznie bardziej skomplikowane obiekty, które pełnią rolę stabilizatorów całego krajowego systemu energetycznego. Opierają się na dwóch zbiornikach wody umieszczonych na różnych wysokościach.

Gdy w kraju gwałtownie rośnie zapotrzebowanie na prąd (np. w godzinach szczytu), woda ze zbiornika górnego zostaje spuszczona w dół, napędzając potężne turbiny. Gdy energii w sieci jest nadmiar (np. wietrzna noc lub słoneczne południe), elektrownia zmienia tryb pracy i wpompowuje wodę z powrotem do górnego zbiornika. W ten sposób energia zostaje "zamknięta" w wodzie do czasu, aż znów będzie potrzebna. To właśnie elektrownie szczytowo-pompowe są gigantami mocy i mogą zasilać miliony domów.

Źródła: pgeeo.pl, gov.pl