Piękne i drogie. Niezwykle rzadkie kamienie szlachetne
Diamenty, rubiny, szafiry czy szmaragdy od wieków kojarzą się z luksusem, pięknem i wyjątkowością. Szczególne okazy potrafią wzbudzać ogromne zainteresowanie kolekcjonerów i osiągać na aukcjach zawrotne ceny.
Wydawać by się mogło, że to właśnie te kamienie szlachetne są największymi mineralogicznymi cudami, jakie skrywa Ziemia. Tymczasem na naszej planecie odkryto także inne naturalne skarby. W zestawieniach najrzadszych kamieni szlachetnych często pojawiają się zarówno klasyczne klejnoty, jak i niezwykle rzadkie minerały o jakości jubilerskiej.
Czasem o ich wyjątkowości decyduje rzadkość występowania czy niewielka ilość materiału nadającego się do oszlifowania. Są też takie okazy, które znaleziono tylko w jednym rejonie na świecie.
Wśród rarytasów wymienić można zarówno niemal nieznane szerokiej publiczności minerały, jak kyawthuit czy painit, jak i słynne klejnoty, takie jak aleksandryt czy tanzanit. Wszystkie te wspaniałe twory natury stanowią nie lada gratkę dla naukowców, pasjonatów i kolekcjonerów.
Najrzadsze na świecie. Wyjątkowe klejnoty i minerały
- Kyawthuit. To jeden z najbardziej niezwykłych przypadków, uznawany obecnie za najrzadszy minerał na świecie. Został on znaleziony w rejonie słynącym z kamieni szlachetnych, okolicy miasta Mogok w Mjanmie (Birmie). Opis naukowy kyawthuitu oparto na jedynym znanym okazie. To naturalny antymonian bizmutu - związek tego pierwiastka metalicznego z tlenem i antymonem (BiSbO₄). Po oszlifowaniu unikatowego okazu powstał klejnot o masie zaledwie 1,61 karata (0,322 grama - 1 karat to 0,2 grama). Kamień ma charakterystyczną czerwono-pomarańczową barwę i wyjątkowy połysk. Bezcenny egzemplarz znajduje się w muzeum.
Zobacz również:
- Musgrawit. Nietypowy minerał o złożonym składzie ((Mg,Fe,Zn)Al₆BeO₁₂) odkryty po raz pierwszy w Australii. Trudny do rozpoznania, do jego identyfikacji wymagane są specjalistyczne badania. Amerykański Instytut Gemmologiczny (GIA) podaje, że wiele kamieni zgłaszanych jako musgrawit ostatecznie nie zostaje potwierdzonych, co czyni go niezwykle rzadkim znaleziskiem - prawdziwy musgrawit musi posiadać ekspertyzę niezależnego instytutu. Czyste, oszlifowane okazy są bardzo pożądane, cena wynosi średnio około 35 000 dolarów za karat, a wyjątkowe egzemplarze mogą kosztować ponad 50 000 dolarów za karat.
- Serendibit. Niezwykle rzadki i cenny minerał z grupy krzemianów (Ca2(Mg,Al)6(Si,Al,B)6O20). Jego nazwa pochodzi od dawnej arabskiej nazwy Sri Lanki - Serendib, gdzie pierwszy raz został znaleziony. Od momentu odkrycia w 1902 roku aż do początku XXI wieku na całym świecie znane były zaledwie trzy czyste, oszlifowane kamienie. Ważyły 0,35 karata, 0,55 karata oraz 0,56 karata. Dopiero po latach nastąpił przełom w związku z odkryciem nowych złóż. Występowanie kolorów serendibitu zależy ściśle od miejsca wydobycia - najczęściej znajdowane są okazy wpadające w czerń, a najrzadsze i najbardziej pożądane są jasne serendibity wykazujące transparentność. W związku z tym rozstrzał cenowy oszlifowanych kamieni jest gigantyczny - od kilkudziesięciu do nawet paru milionów dolarów za karat.
- Aleksandryt. To rzadka odmiana chryzoberylu zawierająca chrom (Al2BeO4), który odpowiada za jego najbardziej niezwykłą właściwość - zmianę barwy w zależności od rodzaju oświetlenia. Wysokiej jakości kamienie mogą mieć naturalnie intensywnie zieloną lub niebieskozieloną barwę, a w odpowiednim świetle przybierają odcienie czerwieni, purpury lub czerwonego fioletu. Po raz pierwszy aleksandryt odnaleziono w 1842 roku w rosyjskich górach Ural. Czyste kamienie o nasyconej barwie i wyraźnej zmianie koloru są ekstremalnie rzadkie. Najwyższej jakości egzemplarze kolekcjonerskie mogą osiągać zawrotne ceny - najdroższy okaz (o masie 16,53 karata) sprzedano za niemal 2 mln dolarów - ok. 115 000 dolarów za karat.
- Demantoid. Bardzo rzadki minerał (Ca3Fe2(SiO4)3), odmiana andradytu. Po raz pierwszy odkryto go w XIX wieku na Uralu, a jego nazwa nawiązuje do tego, że po oszlifowaniu przypomina diament i ma charakterystyczny blask. GIA podaje, że choć z czasem odkryto inne miejsca występowania demantoidu, to właśnie rosyjska odmiana jest wyjątkowo pożądana. Każdy kamień o masie powyżej jednego karata uważany jest za rzadki. Najdroższym sprzedanym demantoidem jest rosyjski kamień o masie 5,50 karata - został kupiony za 170 876 dolarów (ponad 31 000 dolarów za karat). Bardzo ceniony przez kolekcjonerów klejnot, w jubilerstwie czasem jest stosowany jako imitacja diamentu.
- Taaffeit. Odkryty w 1945 r. minerał z rodziny tlenków (Mg3Al8BeO16). GIA zalicza go do kamieni, które są rzadkie i sporadycznie poddawane szlifowaniu z powodu niedostatku odpowiedniego surowca. Spotykany jest głównie na Sri Lance, ale znany jest też m.in. z Mjanmy czy Chin. Wycena dla taaffeitu najwyższej klasy - szczególnie poszukiwanych okazów o barwie czerwonej lub intensywnej fioletowo-lawendowej o masie powyżej 1 karata - osiąga około 35 000 dolarów za karat. Największy znany taaffeit ujęty w Księdze rekordów Guinnessa to okaz o masie 39,02 karatów.
- Tanzanit. Rzadki minerał (Ca2Al3(SiO4)3OH), odmiana zoisytu. Jego największym wyróżnikiem jest ograniczone występowanie geograficzne, odkryto go w Tanzanii w latach 60. XX wieku. Do dziś tanzanit jest komercyjnie wydobywany tylko w tym jednym miejscu na świecie, na wzgórzach Merelani, niedaleko Kilimandżaro. Za najdroższą sprzedaż tanzanitu w historii uznaje się 9,27-kilogramową bryłę odkrytą przez tanzańskiego górnika Saniniu Laizera, która wraz z drugim mniejszym okazem (5,1 kg) została sprzedana za łączną kwotę 3,4 miliona dolarów. Natomiast wykonana z tanzanitu rzeźba "L'Heure Bleu" o wadze 703,4 karata została wpisana do Księgi rekordów Guinnessa.
- Benitoit. Wyjątkowo rzadki minerał (BaTi[Si3O9]), który został odkryty na początku XX wieku. Najwyższej jakości okazy znane są tylko z jednego stanowiska - kopalni w hrabstwie San Benito w Kalifornii. W 1985 roku benitoit został uznany przez władze tego stanu za jego oficjalny kamień szlachetny. Wyróżnia się on nie tylko intensywnie niebieską barwą, ale i niezwykłym połyskiem - po oszlifowaniu stanowi bardzo efektowny klejnot. Największy znany oszlifowany benitoit na świecie waży 15,42 karata. Czyste i duże kamienie na rynku kolekcjonerskim sięgają nawet 20 000 dolarów za karat.
- Painit. Rzadki minerał z gromady boranów (CaZrAl9O15(BO3)), odkryty w rejonie Mogok w Mjanmie w latach 50. XX wieku. Przez lata był uważany za najrzadszy minerał na świecie - jako taki figurował w Księdze rekordów Guinnessa. GIA podaje, że długo znane były tylko dwa maleńkie okazy. Dopiero na początku XXI wieku odnaleziono większe ilości painitu. Wysokiej jakości naturalne egzemplarze nadające się do szlifowania nadal należą jednak do wielkiej rzadkości. Średnia cena za karat wynosi ponad 60 000 dolarów w przypadku czystych kamieni o głębokiej, brunatnoczerwonej barwie.
Wyjątkowe twory natury. Historia zapisana w skałach
Za każdym takim wyjątkowym okazem stoi długa historia zapisana w skałach. Kolejne odkrycia pokazują, jak skomplikowane procesy chemiczne i fizyczne stoją za formowaniem się rzadkich skarbów Ziemi.
By powstały, konieczna jest kombinacja wielu elementów - odpowiednie pierwiastki i związki chemiczne muszą znaleźć się w tym samym miejscu i czasie, a następnie zostać poddane właściwym warunkom ciśnienia i temperatury.
Co ciekawe, naukowcy wykazali, otwiera się w nowym oknie, że wbrew powszechnej teorii o nawet miliardach lat naturalnego formowania się cennych kamieni, w niektórych przypadkach potrzeba zaledwie kilku godzin, by powstały. Dzieje się tak, kiedy dochodzi do idealnego zderzenia pierwiastków w specyficznych warunkach - wówczas krystalizacja rusza lawinowo. Jednak choć sam moment powstania niektórych okazów może być szybki, to procesy, które doprowadziły do stworzenia sprzyjających ku temu okoliczności, faktycznie potrafią trwać bardzo długo.
W przypadku najrzadszych minerałów odpowiedni układ jest wyjątkowo trudny do osiągnięcia i czasem związany z katastrofami naturalnymi. Niektóre ekskluzywne okazy, jak wspomniane benitoit czy tanzanit, znaleziono tylko w jednym, konkretnym regionie na świecie, co można uznawać za geologiczną anomalię.
Badania cennych klejnotów i rzadkich minerałów pokazują, jak niezwykły może być taki geologiczny zbieg okoliczności.
