Arktyczna wyspa i wielka rzadkość. Disko - Qeqertarsuaq
Disko to wyspa położona u zachodnich wybrzeży Grenlandii, na Morzu Baffina - jest największą wyspą u wybrzeży tego terytorium i zajmuje 84. miejsce pod względem powierzchni (8600 km²) wśród wszystkich wysp na świecie.
Jej grenlandzka nazwa to Qeqertarsuaq. Jest zamieszkała - znajduje się tam kilka osad, w tym niewielkie miasto również o nazwie Qeqertarsuaq. Liczy ono około 800 mieszkańców. Znajdują się w nim stacje naukowe badań arktycznych i jonosfery.
Wyspa Disko to prawdziwa ciekawostka. Choć leży zaledwie ok. 40 km od wybrzeży Grenlandii, nie jest typowym fragmentem grenlandzkiego lądolodu. Disko ma własne lodowce i czapy lodowe, charakterystyczne skalne płaskowyże oraz głębokie doliny i fiordy. Wyspa zwraca uwagę niezwykłą budową geologiczną - to kraina nie tylko lodu, ale i ognia.
Zobacz również:
Kraina lodu i ognia. Grenlandzka wyspa zadziwia
Choć wyspa jest częścią Grenlandii, jej krajobraz w dużej mierze ukształtowały inne procesy niż te, które odpowiadają za obecny wygląd wyspy pokrytej drugim co do wielkości lądolodem na Ziemi.
Podłoże Grenlandii jest bardzo stare - tworzą je przede wszystkim gnejsy i granity. Wiek najstarszych grenlandzkich skał sięga nawet niemal 4 miliardów lat - czyli "pamięta" początki kształtowania się Ziemi. Na Disko również występują fragmenty wiekowych gnejsów, jednak większa część wyspy jest przykryta znacznie młodszymi skałami wulkanicznymi.
Disko jest bowiem przede wszystkim pozostałością potężnej aktywności wulkanicznej sprzed około 60 mln lat. Wówczas w tym rejonie dochodziło do rozległych wylewów lawy. Powstała potężna sekwencja skał wulkanicznych, złożona głównie z bazaltów, które dominują na wyspie. Sama formacja Maligât w zachodniej części Disko osiąga nawet 2 km grubości, a cała zachowana sekwencja wulkaniczna ma około 3 km.
Rzadkość z wyspy Disko. Ziemskie żelazo rodzime
Główna osobliwość wyspy dotyczy jednak czegoś innego. Na Disko odkryto bowiem rekordowe złoża powierzchniowego żelaza rodzimego. To bardzo rzadki minerał z gromady pierwiastków rodzimych. Występuje w postaci metalicznej, a nie w powszechnej formie utlenionej (rudy). Zwykle zawiera domieszki niklu, a czasem też innych pierwiastków, jak kobalt, miedź czy węgiel.
Żelazo rodzime jest najczęściej kojarzone z meteorytami - ziemskie warunki nie sprzyjają bowiem jego występowaniu. Jest ono ekstremalnie rzadkie, ponieważ w obecności tlenu i wody łatwo ulega utlenieniu. Na całym świecie znanych jest niewiele miejsc, gdzie występuje w metalicznej postaci. Takie żelazo określa się mianem żelaza tellurycznego (od łac. "Tellus" - Ziemia).
Jedynym miejscem na naszej planecie, gdzie zidentyfikowano potężne, wielotonowe bryły zawierające ziemskie żelazo rodzime jest właśnie Disko. Wyspa zawdzięcza ten fakt procesom geologicznym - swojej wulkanicznej przeszłości i specyficznym warunkom.
- Chociaż jądro Ziemi składa się z żelaza metalicznego, które może również występować w niektórych częściach płaszcza, nie mamy do niego dostępu, więc musimy je wytwarzać samodzielnie. U zachodnich wybrzeży Grenlandii występują jednak w stanie naturalnym niemal unikalne okazy żelaza metalicznego, zwanego również "żelazem rodzimym" lub "żelazem tellurycznym" - pisał w artykule, otwiera się w nowym oknie poświęconym złożom na Disko w "Geology Today" prof. Kent Brooks.
Jak wyjaśnia międzynarodowy zespół badawczy w opublikowanym na łamach "Geosciences" artykule, otwiera się w nowym oknie dotyczącym występowania żelaza rodzimego na Ziemi, aby jego skupiska powstały na grenlandzkiej wyspie, musiały zaistnieć unikalne warunki. Najpowszechniejsza teoria dotycząca żelaza tellurycznego z Disko sugeruje, że jego pokłady uformowały się w wyniku wdzierania się gorącej bazaltowej magmy w bogate w węgiel osady. Węgiel wpłynął na silną redukcję tlenków żelaza, tworząc środowisko skrajnie ubogie w tlen, w którym mogło wytrącić się metaliczne żelazo. Badacze sugerują, że działało to niczym naturalny piec hutniczy.
Rzadki minerał. Rekordowe bloki żelaza tellurycznego
W warunkach ziemskich żelazo rodzime występuje ekstremalnie rzadko, jednak bazalty wyspy Disko skrywają go rekordowe ilości. I to jest właśnie najbardziej spektakularne - nie znaleziono tam jedynie pojedynczych, mikroskopijnych formacji tego rzadkiego minerału.
W 1870 roku szwedzki badacz Adolf Erik Nordenskiöld odkrył w rejonie Uivfaq ogromne skupiska i masywne bloki zawierające rodzime żelazo. Początkowo przypuszczano jednak, że są to meteoryty.
W 1871 r. szwedzki badacz Gustav Nauckhoff zorganizował kolejną wyprawę na Disko, podczas której uzbrojony w dynamit pozyskał duże próbki rzadkiego minerału. Przywiózł je do Europy - znajdują się obecnie w Szwecji, Finlandii i Danii. Badacze zafascynowani nietypowym odkryciem organizowali kolejne wyprawy, a wśród nich był duński geolog Knud J. V Steenstrup, który podważył teorię o meteorycie.
Późniejsze badania geologiczne potwierdziły, że Disko to miejsce niezwykłe, gdzie żelazo rodzime powstało w wyniku ziemskich procesów geologicznych. Od żelaza meteorytowego minerał ten można odróżnić m.in. poprzez mierzenie zawartości węgla i niklu - uważa się, że żelazo telluryczne zazwyczaj zawiera do 4 proc. niklu, co jest zbyt niską zawartością dla meteorytów.
Zawierające żelazo rodzime rekordowe bloki z Disko ważą nawet do 25 ton. Do dziś pozostają one największymi naturalnymi skupiskami tego minerału, jakie kiedykolwiek znaleziono na świecie.
Skupiska ziemskiego żelaza rodzimego. Znaczenie naukowe
Poza Grenlandią niewielkie źródło występowania żelaza tellurycznego znaleziono w niemieckim Kassel - złoże to jednak zostało wyczerpane. Ponadto odnotowano drobne ślady tego minerału w innych miejscach na świecie.
Ziemskie żelazo rodzime ma przede wszystkim znaczenie naukowe, a nie przemysłowe. Ze względu na ekstremalnie rzadkie występowanie na Ziemi nie jest obecnie eksploatowane jako typowe złoże surowca. Niezwykle rzadkie żelazo telluryczne znalezione na grenlandzkiej wyspie do tej pory jest przedmiotem badań.
Dla naukowców to cenny materiał, który umożliwia lepsze zrozumienie historii kształtowania się naszej planety.
