W skrócie
- Modernistyczne Centrum Gdyni oficjalnie wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO podczas 48. sesji Komitetu w Busan, co potwierdzono 27 lipca 2026 roku.
- Chroniony obszar o powierzchni 87,9 ha obejmuje blisko 450 budynków i stanowi unikalny w skali światowej zespół urbanistyczny zbudowany w okresie dwudziestolecia międzywojennego.
- Wpis na listę UNESCO nie wprowadza nowych ograniczeń dla mieszkańców, ale wymusza każdorazową ocenę wpływu przyszłych inwestycji na unikalny charakter modernistycznej zabudowy.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Modernistyczne centrum Gdyni na liście UNESCO
Modernistyczne centrum Gdyni oficjalnie dołączyło do Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO, stając się z jednym z miejsc o Wyjątkowej Uniwersalnej Wartości (ang. Outstanding Universal Value). Decyzję, która zapadła w Busan podczas 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO, ogłoszono w poniedziałek (27 lipca 2026 r.) rano czasu polskiego. Głosowanie poprzedziły intensywne działania na najwyższych szczeblach europejskich, które ostatecznie przyniosły pozytywny finał - gdyńska kandydatura zyskała poparcie 18 z 21 krajów członkowskich.
Wniosek o wpis formalnie złożył Kazachstan, bowiem Polska jako strona nie mogła wnioskować we własnej sprawie. Prestiżowe wyróżnienie jest efektem ponad 20 lat przygotowań, starań miejskich urzędników i intensywnego lobbingu prowadzonego w ostatnich tygodniach w Paryżu przez Ambasadę RP, Stałe Przedstawicielstwo Polski przy UNESCO oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wraz z Ministerstwem Spraw Zagranicznych.
Sukces ten wywołał falę entuzjazmu wśród przedstawicieli władz lokalnych i państwowych. "To dzień, który zapisze się w historii Gdyni. Wielki powód do dumy i jednocześnie zobowiązanie do dalszej troski o to wyjątkowe miejsce dla przyszłych pokoleń. To także potwierdzenie, że wizja, od której ponad sto lat temu rozpoczęła się historia nowoczesnej Gdyni, zachowała swoją siłę i uniwersalne znaczenie" - skomentowała prezydent Gdyni, Aleksandra Kosiorek.
Swojej radości nie ukrywała również Oktawia Gorzeńska, wiceprezydent miasta. "Zespołowa praca rozpoczęta lata temu przez wiceprezydenta Marka Stępę, kontynuowana przeze mnie, wspierana przez prezydent Aleksandrę Kosiorek, marszałka Mieczysława Struka oraz senatora Sławomira Rybickiego przyniosła efekty!" - napisała w mediach społecznościowych.
Gratulacje przekazała także ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska, wskazując, że jest to wyróżnienie dla miasta zbudowanego "z marzeń, odwagi i wiary, że Polska może tworzyć rzeczy wyjątkowe". Marszałek województwa pomorskiego Mieczysław Struk przypomniał z kolei, że to drugi wpis z tego regionu - po zamku w Malborku.
Gdynia stała się 18. polskim obiektem na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO i jednocześnie pierwszym w kraju wpisem reprezentującym w całości architekturę modernistyczną zespołu urbanistycznego.
Dyplomatyczna batalia na ostatniej prostej
Droga na listę UNESCO nie była prosta. Kwestie merytoryczne wniosku zakończono co prawda kilka miesięcy wcześniej, jednak na ostatnim etapie kluczowa okazała się dyplomacja. Gdynia wcześniej dwukrotnie spotkała się z decyzją "bez wpisu" ze strony eksperckiej organizacji ICOMOS, która doradza UNESCO. Wskazywano m.in. na potrzebę doprecyzowania strefy buforowej i wdrożenia mechanizmów oceny inwestycji. Ostatnia rekomendacja ICOMOS sugerowała rozszerzenie wniosku o dodatkowe trzy kwartały, czemu władze Gdyni się sprzeciwiły.
Przełom nastąpił po intensywnych konsultacjach i działaniach lobbingowych. W czerwcu i lipcu zorganizowano bezpośrednie spotkania oraz briefingi dla dyplomatów w Paryżu i Warszawie. Kluczową rolę w tych działaniach odegrał ambasador Mariusz Lewicki wraz z zespołem, w tym pochodzącą z Gdyni Aleksandrą Brodowską. Ostatecznie międzynarodowe grono ekspertów uznało argumentację strony polskiej.
Perła modernizmu. Jak powstało jedyne takie miasto na świecie?
Wpis na listę UNESCO w symbolicznym momencie obchodów 100-lecia Gdyni (otrzymała prawa miejskie 10 lutego 1926 r.) to hołd dla niezwykłego przedsięwzięcia urbanistycznego. Obszar dzisiejszego Śródmieścia powstawał w latach 1926-1939. W zaledwie kilkanaście lat niewielka kaszubska wieś (wzmiankowana w pismach już w 1253 r.) przeobraziła się w nowoczesne, portowe miasto z ponad 100 tys. mieszkańców.
Projekt ten był manifestacją ambicji odrodzonego państwa polskiego, które potrzebowało własnego "okna na świat". Zabudowa powstawała szybko i z wielkim rozmachem, przy czym architekci hołdowali zasadzie "mniej znaczy więcej". Gdynia stała się symbolem radykalnego zerwania z historyzmem na rzecz funkcjonalizmu. Główne cechy wyróżniające gdyński modernizm na tle innych światowych realizacji to:
- Przemyślany układ urbanistyczny: zwarta siatka ulic, brak ciemnych oficyn, dbałość o dobrze doświetlone mieszkania, dostęp do zieleni i wysoka jakość przestrzeni do życia.
- Harmonia z morzem i portem: miasto projektowano w ścisłym powiązaniu z Bałtykiem. Dwie główne osie (zwieńczone Molo Południowym, Skwerem Kościuszki i ul. 10 Lutego) pozostają do dziś otwarte na morze.
- Architektura marynistyczna: wyraźne inspiracje motywami marynistycznymi - budynki przypominające statki na lądzie, zaokrąglone ściany nawiązujące do kadłubów, nadbudówki przypominające mostki kapitańskie czy charakterystyczne bulaje (okrągłe okna).
- Zachowana autentyczność: obszar uniknął poważnych zniszczeń w trakcie II wojny światowej, dzięki czemu zachował oryginalny układ przestrzenny, historyczne funkcje budynków, nazwy i spójność estetyczną.
"Ważnym elementem w całym procesie wpisywania albo ubiegania się o wpis na listę światowego dziedzictwa UNESCO jest znalezienie takiej wartości wyjątkowej, wartości uniwersalnej, która wyróżniałaby miejsce, dobro w odniesieniu do innych miejsc już znajdujących się na liście światowego dziedzictwa" - tłumaczy dr Joanna Leman z Urzędu Miasta Gdyni.
Eksperci potwierdzili, że zestawienie Gdyni z takimi ośrodkami jak Bauhaus, osiedla Berlina, Kowno, Lublana, Tel Awiw, Brasilia czy Asmara dowodzi, że polska perła modernizmu reprezentuje odrębny, niespotykany nigdzie indziej model.
Co obejmuje chroniony obszar i co ta decyzja oznacza dla mieszkańców?
Decyzja Komitetu dotyczy zwartego kwartału o powierzchni 87,9 ha w gdyńskim Śródmieściu, na którym znajduje się ok. 450 budynków. Północną granicę wyznaczają m.in. ulice Jana z Kolna, Wójta Radtkego i Świętego Piotra, a zachodnią - linia torów kolejowych. Wpis obejmuje również reprezentacyjne wille na Kamiennej Górze.
Władze miasta przekazały, że nowy status nie wywoła utrudnień ani rewolucji dla mieszkańców czy prywatnych właścicieli kamienic. Obszar ten jest sukcesywnie chroniony od ponad dwóch dekad. W 2007 r. miało miejsce wpisanie układu urbanistycznego Śródmieścia do rejestru zabytków, w 2012 r. powołano Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków, natomiast w 2015 r. decyzją Prezydenta RP uznano obszar za Pomnik Historii.
Mieszkańcy i inwestorzy od lat funkcjonują w oparciu o zasady konserwatorskie i zapisy miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, korzystając m.in. z miejskich dotacji na remonty elewacji czy dachów. Wpis na listę UNESCO coś jednak zmienia - od teraz zachodzi konieczność każdorazowej oceny wpływu nowych inwestycji na chroniony obszar, by nie naruszyć jego unikalnego charakteru.
Dla samej Gdyni status UNESCO to przede wszystkim potężny impuls rozwojowy. Nowa marka ma przyciągnąć miłośników architektury z całego świata, wzmocnić międzynarodową rozpoznawalność i napędzić lokalną gospodarkę - w tym sektor usług, gastronomii, handlu i transportu. Stwarza to również nowe możliwości pozyskiwania funduszy zewnętrznych na dalszą ochronę zabytków.
Szczegóły dotyczące dalszych planów i działań związanych z obecnością na Liście Światowego Dziedzictwa władze miasta przedstawią podczas oficjalnej konferencji prasowej zaplanowanej na 4 sierpnia 2026 r.
