Wszystko zaczęło się w 2010 roku, gdy zespół archeologów kierowany przez Davida Stuarta z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin badał ruiny miasta Xultun na terenie dzisiejszej Gwatemali. W jednej komnat badacze natrafili na dziesiątki inskrypcji zawierających obliczenia matematyczne oraz zapisy związane z obserwacjami astronomicznymi.
"Tablica z biura starożytnego naukowca"
Badacze wykonali szczegółowe kopie inskrypcji oraz wykorzystali cyfrowe techniki poprawiania zdjęć, aby odczytać starożytne symbole: "To przypomina znalezienie tablicy w biurze dawnego naukowca i analizowanie wszystkich zapisków, notatek oraz wzorów" - opisał David Stuart. Te szczegółowe analizy pozwoliły dostrzec również coś naprawdę wyjątkowego, a mianowicie podpis.
Jeden z zapisów można przetłumaczyć jako "Tak mówi Sak Tahn Waax", co zdaniem naukowców może być podpisem autora obliczeń lub wskazaniem osoby odpowiedzialnej za przedstawione wzory. Jeśli interpretacja jest poprawna, Sak Tahn Waax, który prawdopodobnie żył około 800 roku n.e., byłby pierwszym znanym z imienia naukowcem cywilizacji prekolumbijskich.
Majowie jako astronomowie i matematycy
Odkrycie rzuca też nowe światło na poziom rozwoju nauki Majów, cywilizacji od dawna znanej z niezwykle dokładnych kalendarzy i obserwacji nieba. Co ciekawe, rozwój tej wiedzy astronomicznej przebiegał niezależnie od tradycji naukowych Starego Świata - uczeni nie czerpali oni bezpośrednio z greckich czy bliskowschodnich systemów, lecz samodzielnie opracowali metody obserwacji i obliczeń opartych na cyklach Słońca, Księżyca oraz planet.
Do tej pory archeolodzy znali przede wszystkim imiona władców, królowych oraz osób związanych z elitami politycznymi, a nie tych wybitnych naukowców, ale to się właśnie zmieniło. Jednym z najciekawszych zapisów przypisywanych Sak Tahn Waaxowi jest zaś skomplikowana sekwencja dat obejmująca okres 2920 dni. Liczba ta nie jest przypadkowa, gdyż odpowiada jednocześnie ośmiu latom słonecznym (po 365 dni) oraz pięciu cyklom Wenus.
Majowie nie ograniczali się jednak do prostego liczenia dni - wzór zawiera również inne podziały czasu, pokazując, że starożytni uczeni śledzili wiele nakładających się cykli astronomicznych i próbowali stworzyć spójny model funkcjonowania kosmosu. Mówiąc krótko, odkrycie w Xultun pokazuje, że na długo przed pojawieniem się nowoczesnych teleskopów Majowie prowadzili zaawansowane badania nieba, a dzięki Sak Tahn Waaxowi po raz pierwszy możemy poznać imię jednego z ludzi stojących za tym niezwykłym dorobkiem.
