Wielkanoc na dawnym Śląsku. Zapomniane tradycje okiem etnografów

Przygotowania do Wielkanocy rozpoczynały się na Śląsku już w Wielką Środę, nazywaną niegdyś "żurową strzodą". To właśnie wtedy, w pierwszy dzień Wielkiego Tygodnia pola rozświetlały widowiskowe ogniska. Młodzi chłopcy biegali po wzgórzach z zapalonymi miotłami, czyli tzw. skrobaczkami, wierząc, że ten rytualny ogień przyspieszy twardnienie ziarna w kłosach. "Żur palę, buchty chwalę, co krok to snop" - wołali, jak odnotowuje Renata Hryń-Kuśmierek. W kościołach natomiast hucznie "wypędzano Judasza", co objawiało się ogromnym hałasem czynionym przez młodzież. Miało to symbolizować trzęsienie ziemi towarzyszące śmierci Chrystusa.

Wielki Czwartek przynosił ze sobą milczenie dzwonów, które zgodnie z ludowym podaniem "odlatywały do Rzymu". Ich miejsce zajmowały drewniane klekotki i kołatki, z którymi ministranci obchodzili wieś. Był to również czas szczególnej ostrożności. Podobnie jak w innych okresach przejściowych wierzono, że to dzień wzmożonej aktywności czarownic, dlatego gospodarze uciekali się do białej magii, by chronić dobytek przed urokami. Ciekawym zwyczajem było "przepędzanie kretów". Gospodarz uderzał drewnianym kołkiem w ziemię na polu i odmawiał zaklęcia.

Podczas gdy rolnicy uznawali ten czas za pomyślny na siew lnu i jęczmienia, pod groźbą nieszczęścia unikali wywożenia na pola obornika oraz podejmowania ciężkich prac fizycznych, które od tego momentu aż do soboty powinny ustać. Domowe przesądy nakazywały również wstrzemięźliwość w porządkach. Wierzono bowiem, że zmiana pościeli w tym dniu niechybnie sprowadzi do łóżek plagę pcheł. Szczególną ostrożność zachowywały kobiety w ciąży, dla których bezpieczniejsze było pozostanie w domu. Wiązało się to nie tylko z wiarą w możliwe nieszczęście (kobiety w ciąży i połogu chowały się w domach w okresach przejściowych, gdy złe moce mogły zaszkodzić dziecku). Unikano również w ten sposób ryzyka drwin ze strony młodych mężczyzn, co według dawnych wierzeń ludowych mogło negatywnie wpłynąć na sprawność intelektualną nienarodzonego dziecka.

Kulminacja ludowej obrzędowości przypadała na Wielki Piątek. Ważnym rytuałem było obmywanie się przed świtem w "cichej wodzie" - stawie, potoku lub rzece. Aby zachować urodę i zdrowie, należało udać się tam w całkowitym milczeniu, a woda na ciele musiała wyschnąć sama. Po powrocie do domu leczniczy efekt potęgował kieliszek tatarczówki (nalewki z tataraku), chroniącej przed dolegliwościami żołądka. Rytualne obmycie miało nie tylko przygotować wiernego do udziału w dużym święcie kościelnym, ale miało służyło też profilaktyce i zwyczajnej higienie, której jeszcze do początków XX wieku przestrzegano w znacznie mniejszym stopniu niż obecnie, a zwłaszcza zimą. Oczywiście wiązały się z tym typowe wierzenia - choćby to, że kto zazna tego dnia kąpieli, ten będzie wesoły przez cały rok. Z kolei napicie się tego dnia wódki miało zapobiec pijaństwu przez resztę roku.

Wielka Sobota, której ważnym elementem była adoracja Bożego Grobu, już od średniowiecza była przede wszystkim dniem święcenia potraw. Co ciekawe, tradycja ta nie była na Śląsku jednolita. Ludność niemiecka jej nie praktykowała, a w okręgu przemysłowym była niemal nieznana. Tam jednak, gdzie zwyczaj ten był obecny, do koszyków trafiały jaja, chleb, sól, pieprz, kiełbasy, ser, masło, ciasta oraz wędliny - odnotowuje Jerzy Pośpiech. Bogactwo tych pokarmów miało zapewnić, że nie zabraknie ich w ciągu roku. Święcenie pokarmów miało miejsce w kościele, po porannym nabożeństwie, ale w niektórych wsiach po domach chodzili księża lub kościelni i to oni roznosili wodę święconą. Zapłatą ofiarną były tradycyjnie jajka.

Jak z kolei wyjaśnia Barbara Ogrodowska, dawniej mieszkańcy wsi z ciężkimi nieckami i donicami pełnymi słoniny, głowizny oraz całych bochenków chleba wypatrywali księdza pod przydrożnymi krzyżami, na dworskich dziedzińcach lub u najzamożniejszych gospodarzy. Zwyczaj zanoszenia pokarmów bezpośrednio do kościoła upowszechnił się stosunkowo późno, a wraz z nim rozmiar święconki uległ znacznemu pomniejszeniu. Współczesna święconka, w przeciwieństwie do dawnych, obfitych w mięso, bochny pieczywa i ciasta, ogranicza się zazwyczaj do symbolicznego baranka oraz niewielkich porcji chleba, soli i jajek, mieszczących się w poręcznych, ozdobnych koszyczkach.

Szczególną rolę przypisywano jajku, które stanowiło dość uniwersalny symbol energii życiowej w wielu kulturach świata. Współczesna symbolika wielkanocnego jajka czerpie z głębokich korzeni magii i dawnego kultu zmarłych, nawiązując m.in. do antycznych tradycji Greków i Rzymian, którzy czerwone pisanki wykorzystywali w rytuałach pośmiertnych oraz jako potężne środki odczyniające złe moce. Również na dawnym Śląsku kroszonki nie pełniły jedynie funkcji dekoracyjnej. Ich skorupki zakopywano w ziemi podczas pierwszego wypasu bydła, by zapewnić obfitość mleka, lub zatykano nimi kretowiska.

Na wielkanocnym stole musiał znaleźć się również chrzan, który poprzez swoją ostrość miał przypominać o męce Pańskiej i wywoływać u wiernych łzy współczucia. Miało to też oczywiście wymiar praktyczny. Zjedzenie laski chrzanu miało zagwarantować zdrowie.

Niedzielny poranek rozpoczynał się od uroczystej rezurekcji, po której następował wyścig furmanek do domów. Wierzono, że kto pierwszy przekroczy próg, ten najszybciej ukończy żniwa. Śniadanie wielkanocne było sytym zwieńczeniem długiego postu. Na Śląsku Cieszyńskim nie mogło zabraknąć "szołdrów" lub "murzinów", czyli mięsa zapiekanego w białym cieście chlebowym. Na górnośląskich stołach królowały baby, kołacze z posypką oraz "święcenniki" - pszenne chleby naznaczone znakiem krzyża.

Obiad wielkanocny stanowiły tradycyjnie rosół z nudlami oraz kluski z sosem, a w niektórych domach także nadziewane prosięta czy pieczona biała kiełbasa. Po posiłku dzieci wyruszały do ogrodów na "szukanie zająca", który ukrywał dla nich słodkie gniazdka z łakociami. Zwyczaj ten upowszechnił się na Śląsku po I wojnie światowej.

Ostatni dzień świętowania to oczywiście lany poniedziałek i tradycja śmigusa-dyngusa. Oblewanie dziewcząt wodą miało głęboki sens symboliczny - było formą zaklęcia przyrody, by sprzyjała urodzajowi. Dla młodych kobiet stopień przemoczenia był miarą ich popularności, a pominięcie domu przez dynguśników uznawano za dyshonor. Zabawa miała też charakter zalotów.

Wielkanoc na Śląsku kończyła się często wspólnymi zabawami, tańcami przy ognisku i smażeniem jajecznicy na łąkach lub pod lasem. Do dziś przetrwały także widowiskowe procesje konne, m.in. w Pietrowicach Wielkich, gdzie gospodarze objeżdżają pola, prosząc o błogosławieństwo dla swoich plonów.

Wiele tych dawnych zwyczajów uległo całkowitemu zapomnieniu lub modyfikacjom. Część praktyk - podobnie jak w okresie Bożego Narodzenia - nadal jest wykonywana w wielu domach, jednak już często bez znajomości ich pierwotnego sensu. Obecnie rzadko łączy się tradycje świąteczne z zaklinaniem zdrowia, płodności i urodzaju, a magia ludowa bywa uznawana za przeżytek w tej części świata.

Źródła:

1. Renata Hryń-Kuśmierek, Polskie tradycje doroczne, Poznań 2005.
2. Barbara Ogrodowska, Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne, Warszawa 2007.
3. Jerzy Pośpiech, Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole 1987.