12 sierpnia zaćmienie Słońca. Polska też utonie w mroku

Zaćmienie Słońca jest jednym z najciekawszych spektakli, jakie można zobaczyć na niebie. Dochodzi do niego w chwili, gdy Księżyc przesuwa się między naszą planetą a Słońcem, a jego cień pada na wybrany fragment Ziemi.

Podczas częściowego zaćmienia tarcza słoneczna wygląda jak nadgryziony, jasny krążek. Natomiast w trakcie całkowitego zaćmienia Księżyc całkowicie zakrywa fotosferę, czyli jaskrawą powierzchnię Słońca. Na kilka minut odsłania się wtedy korona słoneczna, czyli delikatna, perłowa poświata zewnętrznej atmosfery naszej gwiazdy.

To zjawisko trwa zwykle kilkadziesiąt sekund, ale właśnie wtedy astronomowie dostają rzadką szansę obserwowania obszarów korony ukrytych na co dzień w blasku Słońca.

NASA podkreśla, że zaćmienia pomagają badać przepływ energii ze Słońca ku wiatrowi słonecznemu, a National Solar Observatory wskazuje, że podczas zaćmienia całkowitego korona ujawnia strukturę niewidoczną przy zwykłych obserwacjach.

Fenomen zaćmienia wynika z kosmicznego zbiegu okoliczności. Księżyc jest około 400 razy mniejszy od Słońca, ale jednocześnie znajduje się około 400 razy bliżej Ziemi, dlatego na niebie oba dyski mają niemal podobną wielkość kątową. Mały, w skali kosmosu, Księżyc potrafi więc całkowicie przykryć Słońce oddalone o 150 milionów kilometrów.

Cień Księżyca ma dwie istotne części.Umbra (cień właściwy) tworzy wąski pas całkowitego zaćmienia na Ziemi. Półcień przynosi zaćmienie częściowe na o wiele większym obszarze.

12 sierpnia 2026 roku pas całkowitości przemierzy Arktykę, Grenlandię, Islandię, Ocean Atlantycki, północną Hiszpanię i skrawek Portugalii. Polska znajdzie się w strefie głębokiego zaćmienia częściowego. NASA wylicza maksymalny czas całkowitości dla tego zaćmienia na 2 minuty i 18,2 sekundy.

Jest w tym jeszcze jeden, mniej oczywisty wymiar. Dzisiejsze całkowite zaćmienia mają swój kosmiczny termin przydatności, ponieważ Księżyc powoli oddala się od Ziemi. NASA, opisując pomiary laserowe prowadzone dzięki reflektorom pozostawionym na Księżycu od czasów misji Apollo, podaje tempo oddalania na około 3,8 cm rocznie. W skali ludzkiego życia to drobiazg, lecz w skali geologicznej jest to scenariusz zmieniający przyszłość nieba.

Za setki milionów lat Księżyc będzie widoczny jako mniejszy dysk i przestanie zasłaniać Słońce w pełni.

W Polsce 12 sierpnia 2026 roku nie zobaczymy całkowitego zaćmienia Słońca, ale niebo wyraźnie przygaśnie. To będzie zaćmienie częściowe, jednak wyjątkowo głębokie. Na zachodzie kraju Księżyc zasłoni ponad 84-85 procent tarczy Słońca. Najlepsze warunki będą panować w okolicach Jeleniej Góry, gdzie zakrycie sięgnie 85,28 procent. We Wrocławiu, Szczecinie, Poznaniu i Bydgoszczy efekt też będzie bardzo wyraźny. W Warszawie maksimum wyniesie około 81-82 procent.

Na południowym wschodzie kraju efekt będzie słabszy, miejscami bliższy 40-60 proc., dlatego różnica między zachodnią Polską a rejonami przy granicy z Ukrainą będzie wyraźna.

Zaćmienie rozpocznie się około godziny 19:14-19:15. Najgłębsza faza przypadnie tuż przed zachodem Słońca. W Warszawie maksimum zjawiska nastąpi około godziny 20:02, a Słońce zajdzie o 20:06 - wciąż częściowo zasłonięte przez Księżyc.

Zamiast typowego widowiska wysoko na niebie dostaniemy więc niezwykły, przygaszony zachód. Słońce będzie wyglądało jak jasny sierp zanurzający się w chłodniejszym, metalicznym świetle wieczoru. Nisko położona tarcza może przybrać odcienie pomarańczu i czerwieni, a jej krawędź będzie wyglądała tak, jakby ktoś odciął fragment zachodzącego Słońca ostrym nożem.

Warto wiedzieć, że zakrycie procentowe i magnituda zaćmienia to dwa różne wskaźniki. Zakrycie mówi, jaka część powierzchni Słońca znika za Księżycem. Magnituda opisuje, jak dużą część średnicy tarczy przykrywa Księżyc.

To wydarzenie ma też mocny historyczny kontekst. Podobnie głębokie zaćmienie częściowe wielu z nas pamięta z 1999 roku. Pełne zaćmienie Słońca widoczne z terytorium Polski zdarzy się dopiero 7 października 2135 roku. Poczekamy na nie ponad sto lat. Z kolei kolejne częściowo zaćmienie zobaczymy szybciej, 2 sierpnia 2027 roku (całkowite będzie widoczne na południu Hiszpanii i na północy Afryki - od Maroka po Egipt i zachodnią część Arabii Saudyjskiej).

Dodatkowy, biologiczny smaczek przynosi badanie opublikowane w październiku 2025 roku w prestiżowym czasopiśmie Science. Zespół naukowców z Indiana University Bloomington i Ohio Wesleyan University przeanalizował reakcje ptaków podczas zaćmienia w 2024 roku. Dzięki tysiącom nagrań i obserwacjom obywatelskim okazało się, że ponad połowa gatunków zmieniła rytm aktywności. Wiele ptaków po kilku minutach ciemności zaczęło śpiewać jak o świcie. W Polsce w 2026 roku ciemność będzie płytsza, ale przy tak dużym zakryciu Słońca późnym wieczorem przyroda też może odebrać wyraźny sygnał i zareagować w niespodziewany sposób.

Pełna faza zaćmienia 12 sierpnia 2026 roku ominie Polskę, ale przejdzie przez jedne z najbardziej widowiskowych krajobrazów północnej półkuli. Wąski pas całkowitości, czyli korytarz cienia Księżyca, zacznie się nad Arktyką, muśnie północne obszary Rosji, przetnie Grenlandię, zachodnią Islandię, Atlantyk, północną Hiszpanię i skraj Portugalii, po czym zakończy swój bieg nad Morzem Śródziemnym.

Według map NASA GSFC oraz National Solar Observatory trzeba znaleźć się między granicami tego pasa, aby zobaczyć prawdziwą całkowitość: czarną tarczę Księżyca, nagły półmrok i koronę słoneczną, perłową poświatę zewnętrznej atmosfery Słońca. Najdłuższa faza potrwa 2 minuty i 18,2 sekundy w rejonie Cieśniny Duńskiej, około 45 km od zachodniego wybrzeża Islandii. Cały cień pokona trasę liczącą ponad 8300 km, a faza całkowita rozpocznie się około 17:02 UTC i osiągnie maksimum około 17:46 UTC.

Islandia będzie najbardziej surową i jedną z najbardziej fotogenicznych scen tego spektaklu. Cień Księżyca przejdzie przez zachodnią część wyspy, w pobliżu krajobrazów, które same wyglądają jak atlas geologii: lodowców, czarnych plaż, półwyspu Snæfellsnes i zatok północnego Atlantyku. Atutem Islandii jest wysokość Słońca nad horyzontem w czasie zjawiska, ponieważ całkowitość przypadnie tam po południu, a więc obserwatorzy dostaną więcej swobody niż w Hiszpanii, gdzie zaćmienie rozegra się blisko zachodu.

Słabszą stroną Islandii jest pogoda. Analizy przywoływane przez serwisy astronomiczno-podróżnicze wskazują, że sierpniowe szanse na czyste niebo są tam niższe niż na Półwyspie Iberyjskim. Eclipsophile, korzystający z danych satelitarnych CM SAF/EUMETSAT z lat 2001-2021, pokazuje wyraźny kontrast między bardziej kapryśnym północnym Atlantykiem a suchszymi obszarami Hiszpanii.

Dla większości Europejczyków najwygodniejszym kierunkiem będzie Hiszpania. Pas całkowitości obejmie m.in. Galicję, Kastylię i León, Aragonię, okolice Burgos, Soria, A Coruña i Lugo, a także Baleary, w tym Majorkę, Ibizę i Minorkę. To dlatego hotele, wycieczki astronomiczne i rejsy za zaćmieniem już teraz pojawiają się w ofertach touroperatorów.

BBC Travel opisywało boom na podróże za cieniem Księżyca jako zjawisko z pogranicza nauki, emocji i turystyki przygodowej. W 2026 roku będzie to widać szczególnie mocno, bo Hiszpania i Islandia już przyciągają osoby gotowe planować urlop pod kilkuminutowy spektakl na niebie. Hiszpania kusi pogodą i łatwiejszym dojazdem, lecz ma jedną pułapkę. Całkowitość przypadnie tam blisko zachodu Słońca, około 19.30 czasu lokalnego, więc o powodzeniu obserwacji przesądzi nie tylko miejsce w pasie zaćmienia, ale też czysty zachodni horyzont, sprawny dojazd i odrobina szczęścia do pogody.

Właśnie dlatego najlepszy punkt obserwacyjny trzeba wybierać nie tylko po linii pasa całkowitości, lecz także po widoczności nieba przy nisko położonym Słońcu. Gdy tarcza znajduje się tuż nad horyzontem, nawet drobna przeszkoda może zabrać te sekundy, na które czeka się miesiącami. Wtedy może rozbłysnąć tzw. diamentowy pierścień, gdy ostatnie promienie Słońca przebijają się przez doliny i nierówności na brzegu tarczy Księżyca. Trwa to zaledwie kilka sekund, ale dla wielu obserwatorów jest jednym z najbardziej pamiętnych momentów całego zjawiska.

NASA przypomina, że podczas częściowego zaćmienia trzeba używać okularów zaćmieniowych albo ręcznego wizjera słonecznego przez cały czas obserwacji. Zwykłe okulary przeciwsłoneczne, nawet bardzo ciemne, nie nadają się do oglądania Słońca. Standardem dla takich filtrów jest ISO 12312-2, czyli międzynarodowa norma dla produktów przeznaczonych do bezpośredniej obserwacji Słońca bez powiększenia.

Ryzyko dla wzroku jest dobrze opisane w literaturze medycznej. W pracy ""mpact of Solar Eclipses on Vision: Insights from Optical Coherence Tomography and Optical Coherence Tomography Angiography Analysis", opublikowanej w 2024 roku, naukowcy przeanalizowali oczy 7 pacjentów po niechronionej obserwacji zaćmienia. Badacze opisali zmiany w zewnętrznych warstwach siatkówki i w warstwie włókien Henlego, widoczne w badaniu OCT, czyli tomografii optycznej pokazującej przekrój siatkówki z mikroskopową dokładnością. Część zmian cofała się w czasie, ale u wybranych pacjentów utrzymywały się mikroubytki w warstwach odpowiedzialnych za ostre widzenie.

Sprzęt optyczny wymaga jeszcze większej ostrożności. Okulary ISO 12312-2 chronią oczy przy patrzeniu bez lornetki, teleskopu i aparatu. Łączenie ich z powiększeniem tworzy niebezpieczny układ, ponieważ soczewki skupiają promienie jak lupa. NASA zaleca wtedy specjalny filtr słoneczny zamocowany przed obiektywem, czyli od strony Słońca, zanim światło trafi do wnętrza urządzenia.

Na 12 sierpnia trzeba przygotować przede wszystkim certyfikowane okulary do obserwacji Słońca zgodne z normą ISO 12312-2 i obejrzeć filtr pod światło, aby wykluczyć rysy, pęknięcia oraz odklejone warstwy. Zaćmienie zacznie się w Polsce około godz. 19.14-19.15, a jego kulminacja przypadnie tuż po godz. 20. Najlepsze będą miejsca z całkowicie odsłoniętym zachodnim lub północno-zachodnim horyzontem: plaża, otwarte pole, wysoki punkt widokowy albo bulwar bez drzew i zabudowy po stronie zachodu.

Tego samego wieczoru niebo dorzuci jeszcze drugi spektakl. W nocy z 12 na 13 sierpnia 2026 roku przypadnie maksimum Perseidów, jednego z najpopularniejszych rojów meteorów. Warunki zapowiadają się wyjątkowo dobrze, bo Księżyc będzie w nowiu. EarthSky podaje, że nów nastąpi 12 sierpnia o 17.37 UTC, czyli o 19.37 czasu polskiego, a maksimum roju prognozowane jest na 13 sierpnia o 14.53 UTC. Dla obserwatorów w Polsce najciekawsze będą godziny po północy i przed świtem.

Przy ciemnym niebie, z dala od miejskich świateł, można liczyć nawet na kilkadziesiąt meteorów w ciągu godziny, a przy bardzo dobrych warunkach obserwatorzy notują ich około 90 lub więcej. Natura rzadko układa tak mocny program na jeden sierpniowy wieczór.

Źródła: NASA Eclipse Web Site / NASA GSFC, NASA Science, EarthSky