Spis treści:
- Co ile lat jest zaćmienie Słońca?
- Kiedy jest najbliższe zaćmienie Słońca?
- Od czego zależy częstotliwość i cykliczność zaćmień Słońca?
- Hiszpania zobaczy trzy niezwykłe zaćmienia z rzędu
- Czym różni się całkowite zaćmienie Słońca od częściowego i obrączkowego?
- Jak bezpiecznie obserwować zaćmienie Słońca?
Co ile lat jest zaćmienie Słońca?
Gdy bierzemy pod uwagę całą planetę, nie trzeba mówić o latach. Zaćmienie Słońca występuje gdzieś na Ziemi od dwóch do pięciu razy w roku. Są to jednak wszystkie rodzaje tego zjawiska: zaćmienia całkowite, częściowe, obrączkowe i znacznie rzadsze hybrydowe.
Nie oznacza to jednak, że co półtora roku można zobaczyć je z Polski lub dowolnego innego kraju. Pas całkowitości jest stosunkowo wąski i przebiega za każdym razem przez inne obszary. Znaczna część trasy cienia może również przypadać na oceany albo tereny trudno dostępne.
Dla konkretnego punktu na powierzchni Ziemi całkowite zaćmienie jest znacznie rzadsze. Statystycznie powraca w to samo miejsce średnio raz na około 300-400 lat. Jest to jednak tylko średnia. Zdarza się, że dwa pasy całkowitości przecinają ten sam obszar w odstępie kilkunastu lub kilkudziesięciu lat. Innym razem przerwa trwa kilka stuleci.
Zaćmienia częściowe są widoczne częściej, ponieważ półcień Księżyca obejmuje znacznie większą powierzchnię niż jego cień całkowity. To właśnie taki rodzaj zjawiska najczęściej oglądamy w Polsce.
Kiedy jest najbliższe zaćmienie Słońca?
Najbliższe zaćmienie Słońca nastąpi 12 sierpnia 2026 roku. Będzie to zaćmienie całkowite, którego pas przejdzie między innymi przez Grenlandię, Islandię, północną Hiszpanię i niewielki fragment Portugalii. W pozostałej części Europy zjawisko przyjmie postać zaćmienia częściowego.
W Polsce Księżyc zasłoni znaczną część tarczy słonecznej. Początek zjawiska jest przewidywany około godziny 19.10-19.20, zależnie od miejsca obserwacji. Maksymalna faza przypadnie mniej więcej na godzinę 20.00-20.10. W różnych częściach kraju zakryte może zostać ponad 80 proc. powierzchni tarczy Słońca. Widowisko rozegra się jednak bardzo nisko nad zachodnim horyzontem, a w wielu miejscach zakończy je zachód Słońca. Do obserwacji warto zatem wybrać teren bez budynków, drzew i wzniesień po zachodniej stronie.
Całkowitą fazę będzie można zobaczyć między innymi w północnej Hiszpanii. W wielu regionach nastąpi ona krótko przed zachodem Słońca i potrwa mniej niż dwie minuty. Osoby planujące wyjazd powinny wcześniej sprawdzić, czy wybrane miasto leży wewnątrz wąskiego pasa całkowitości. Nawet niewielkie oddalenie od niego sprawi, że widoczne będzie już tylko zaćmienie częściowe.
Zobacz również:
Od czego zależy częstotliwość i cykliczność zaćmień Słońca?
Zaćmienie Słońca może wystąpić wyłącznie podczas nowiu, gdy Księżyc znajduje się między Ziemią a Słońcem. Nów pojawia się średnio co 29,5 dnia, ale zaćmienia nie obserwujemy każdego miesiąca. Orbita Księżyca jest nachylona do płaszczyzny orbity Ziemi o około 5 stopni. Najczęściej nasz naturalny satelita przechodzi więc nieco nad Słońcem lub pod nim.
Do zaćmienia dochodzi dopiero wtedy, gdy nów wypada w pobliżu jednego z dwóch punktów przecięcia orbit, nazywanych węzłami. Okres, w którym takie ustawienie jest możliwe, określa się mianem sezonu zaćmień. Powtarza się on mniej więcej co sześć miesięcy i trwa około 35 dni.
W przewidywaniu kolejnych zjawisk pomaga również cykl Saros. Trwa on około 18 lat, 11 dni i 8 godzin. Po tym czasie Słońce, Ziemia i Księżyc ustawiają się względem siebie bardzo podobnie, dlatego następuje zaćmienie o zbliżonej geometrii. Dodatkowe osiem godzin sprawia jednak, że Ziemia obraca się w tym czasie o około jedną trzecią pełnego obrotu. Kolejne zaćmienie z tej samej serii jest więc widoczne mniej więcej 120 stopni długości geograficznej dalej na zachód.
Z tego powodu cykl Saros nie oznacza, że zaćmienie po 18 latach powróci dokładnie nad to samo miasto. Bardziej zbliżony obszar geograficzny może znaleźć się w pasie zjawiska po trzech cyklach, czyli po około 54 latach i 34 dniach. Nadal nie daje to jednak gwarancji całkowitego zaćmienia w tym samym punkcie.
Hiszpania zobaczy trzy niezwykłe zaćmienia z rzędu
Dobrym przykładem nierównomiernego rozkładu zaćmień jest Hiszpania. W ciągu zaledwie trzech lat przez różne części kraju przejdą pasy trzech wyjątkowych zjawisk:
- 12 sierpnia 2026 roku nad północną i wschodnią częścią Hiszpanii nastąpi całkowite zaćmienie Słońca,
- 2 sierpnia 2027 roku całkowite zaćmienie będzie można oglądać na południu kraju, między innymi w części Andaluzji,
- 26 stycznia 2028 roku południowa Hiszpania znajdzie się w pasie zaćmienia obrączkowego, natomiast w pozostałych regionach widoczne będzie zaćmienie częściowe.
Ostatnie z wymienionych zjawisk nie będzie więc wszędzie wyłącznie częściowe. W pasie przechodzącym przez południową Hiszpanię Księżyc pozostawi wokół swojej tarczy jasny pierścień Słońca. Europejska Agencja Kosmiczna potwierdza, że pas zaćmienia obrączkowego obejmie wówczas część Hiszpanii i Portugalii.
To rzadka kumulacja, ale nie przeczy prawidłowościom astronomicznym. Każde z tych zaćmień należy do innej serii i przebiega inną trasą.
Czym różni się całkowite zaćmienie Słońca od częściowego i obrączkowego?
Rodzaj obserwowanego zaćmienia zależy od wzajemnego położenia Słońca, Księżyca i obserwatora, a także od odległości Księżyca od Ziemi.
Całkowite zaćmienie Słońca
Podczas całkowitego zaćmienia pozorna średnica Księżyca jest wystarczająco duża, aby zasłonić całą tarczę Słońca. Zjawisko można zobaczyć wyłącznie w wąskim pasie, przez który przechodzi najciemniejsza część cienia Księżyca.
Na krótki czas robi się wyraźnie ciemniej, spada temperatura, a wokół czarnej tarczy Księżyca pojawia się korona słoneczna. Tylko w trakcie pełnej fazy całkowitości i wyłącznie po upewnieniu się, że Słońce jest całkowicie zakryte, można na moment zdjąć okulary ochronne. Trzeba założyć je ponownie, zanim pojawi się pierwszy jasny fragment tarczy.
Zobacz również:
Częściowe zaćmienie Słońca
W tym przypadku Księżyc zasłania jedynie fragment Słońca. Obserwator znajduje się w półcieniu, poza pasem całkowitości lub obrączkowości. Tarcza słoneczna wygląda wtedy tak, jakby został z niej wycięty mniejszy lub większy kawałek.
Nawet przy zakryciu ponad 80 czy 90 proc. Słońca nie następuje prawdziwa noc. Niewielki odsłonięty fragment tarczy nadal emituje bardzo dużo światła. Dlatego przez cały czas obserwacji trzeba korzystać z odpowiedniej ochrony wzroku.
Obrączkowe zaćmienie Słońca
Zaćmienie obrączkowe występuje wtedy, gdy Księżyc znajduje się dalej od Ziemi, a jego pozorna tarcza jest mniejsza od tarczy Słońca. Nie może jej całkowicie zakryć, dlatego wokół ciemnego środka pozostaje jasny pierścień nazywany niekiedy "ognistą obrączką".
W przeciwieństwie do zaćmienia całkowitego nie ma tu bezpiecznego momentu na patrzenie bez ochrony. Jasny pierścień pozostaje widoczny przez całą fazę centralną i może uszkodzić wzrok.
Jak bezpiecznie obserwować zaćmienie Słońca?
Do obserwacji należy używać specjalnych okularów lub filtrów przeznaczonych do oglądania Słońca, zgodnych z normą ISO 12312-2. Zwykłe okulary przeciwsłoneczne, przydymione szkło, klisza fotograficzna ani płyta CD nie zapewniają odpowiedniej ochrony.
Nie wolno również patrzeć przez lornetkę, lunetę, teleskop lub aparat bez profesjonalnego filtra zamontowanego przed obiektywem. Sprzęt optyczny skupia promienie słoneczne i może doprowadzić do poważnego uszkodzenia siatkówki w bardzo krótkim czasie. Zaćmienie jest widowiskiem przewidywalnym z dokładnością do sekund, dlatego warto przygotować się wcześniej - szczególnie przed 12 sierpnia 2026 roku.
