Gdy w polskich domach zaczyna pachnieć barszczem, a pod choinką pojawiają się prezenty, kilkaset kilometrów nad naszymi głowami trwa zwykły dzień pracy. Międzynarodowa Stacja Kosmiczna krąży wokół Ziemi na wysokości około 400 kilometrów, wykonując jedno okrążenie co mniej więcej 90 minut. Oznacza to, że astronauci widzą wschód i zachód Słońca nawet szesnaście razy w ciągu doby. A jednak, mimo tej orbitalnej gonitwy, Boże Narodzenie dociera również tam. Jest obchodzone co roku przez załogę Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, ich rodziny oraz personel naziemny.
W tym wyjątkowym czasie załoga może liczyć na pewne ograniczenie obowiązków, uwzględniające różnice kulturowe, religijne i pochodzenie. Wówczas astronauci wyznania katolickiego lub protestanckich obchodzą Boże Narodzenie według kalendarza gregoriańskiego, natomiast astronauci prawosławni posługują się kalendarzem juliańskim. Dzięki temu zdarza się, że załoga symbolicznie obchodzi święta więcej niż raz, wybierając najczęściej datę 25 grudnia lub 7 stycznia.
Święta na ISS to czas wytchnienia i kontaktu z bliskimi. Z oczywistych względów okres Bożego Narodzenia na stacji wyglądają zupełnie inaczej niż na Ziemi. Nie ma tradycyjnej Wigilii z opłatkiem ani wyjścia na pasterkę, choć bywa wspólne kolędowanie. Astronauci, podobnie jak wszyscy, mają jednak potrzebę normalności i codzienności, co wyraźnie podkreślają w swoich relacjach.
Co ciekawe, święta na orbicie nie są w pełni wolnym czasem, ale NASA i pozostałe agencje kosmiczne starają się, by harmonogram był wtedy nieco luźniejszy. Pozwala to znaleźć chwilę na rozmowę z rodziną, wspólny posiłek i symboliczne świętowanie.

Święta w kosmosie mają długą historię
Choć ISS funkcjonuje dopiero od przełomu wieków, Boże Narodzenie poza Ziemią obchodzono już wcześniej. W latach 70. astronauci przebywający na stacji Skylab tworzyli improwizowane dekoracje z tego, co akurat mieli pod ręką. Były to raczej żarty i symbole niż pełnoprawne obchody, ale wyznaczyły pewien kierunek. Od momentu, gdy ISS stała się stale zamieszkana w 2000 roku, świąteczne akcenty zaczęły pojawiać się regularnie. Co roku publikowane są nagrania z życzeniami, zdjęcia załóg w czapkach Mikołaja oraz krótkie komunikaty kierowane do Ziemi.
Warto pamiętać, że ISS to projekt międzynarodowy. W tym samym czasie mogą przebywać tam astronauci z USA, Europy, Japonii i Rosji. Oznacza to różne tradycje, odmienne kalendarze i różne podejście do różnych świąt.
Kosmos, nie kosmos, ale choinka musi być
Pewnym, choć wciąż symbolicznym, elementem świąt na ISS bywa także choinka. Oczywiście nie jest to żywe drzewko, ale niewielka, lekka choinka sztuczna, pozbawiona światełek i elementów mogących stanowić zagrożenie na orbicie. Na publikowanych zdjęciach widać proste konstrukcje z kilkoma drobnymi ozdobami, często przymocowanymi rzepami, aby nie unosiły się w stanie nieważkości.

Zdarzało się również, że astronauci improwizowali dekoracje z materiałów dostępnych na pokładzie lub przywozili niewielkie ozdoby w ramach osobistego bagażu. Taka choinka nie tylko pełni funkcję dekoracyjną w tradycyjnym sensie, ale ma duże znaczenie psychologiczne. Jest kolejnym znakiem ciągłości ziemskich rytuałów i przypomnieniem, że nawet kilkaset kilometrów nad planetą można na chwilę zatrzymać się przy dobrze znanych symbolach.
Wigilijna kolacja w stanie nieważkości
Jednym z najbardziej "ziemskich" elementów świąt jest jedzenie. Na ISS nie gotuje się w tradycyjny sposób, ani nie przechowuje jedzenia w lodówkach. Posiłki są przygotowywane na Ziemi i wysyłane na orbitę statkami zaopatrzeniowymi. Większość z nich to dania liofilizowane, czyli pozbawione wody w procesie suszenia próżniowego. Po dodaniu wody odzyskują smak i konsystencję. To rozwiązanie praktyczne, lekkie i bezpieczne.

Na święta astronauci często otrzymują specjalne porcje. W relacjach NASA pojawiają się takie potrawy jak indyk, ziemniaki, sos żurawinowy, wędzony łosoś, ciasteczka czy regionalne słodycze. Jedzenie przyczepia się do tacek za pomocą rzepów, ponieważ każdy okruszek może stanowić zagrożenie dla urządzeń. Mimo tych ograniczeń wspólny posiłek pełni tę samą funkcję co na Ziemi, to moment rozmowy, zatrzymania i bycia razem.
Praca nie zna świąt, nawet na orbicie
Boże Narodzenie na ISS nie oznacza przerwy w pracy. Stacja jest skomplikowanym systemem technicznym i laboratorium badawczym, które muszą funkcjonować bez przerwy. Jednym z przykładów jest Wigilia w 2013 roku, gdy astronauci wykonali spacer kosmiczny, aby naprawić system chłodzenia. To pokazuje, że bezpieczeństwo misji zawsze stoi na pierwszym miejscu.
Zazwyczaj jednak święta są spokojniejsze. Część eksperymentów zostaje wcześniej przygotowana lub chwilowo wstrzymana, a załoga może pozwolić sobie na kilka godzin mniej formalnego dnia. To niewiele, ale w warunkach długotrwałej izolacji ma ogromne znaczenie.

Tęsknota, psychologia i znaczenie drobiazgów
Najtrudniejszym elementem świąt w kosmosie jest rozłąka z rodziną i najbliższymi. Astronauci spędzają miesiące, a niekiedy ponad pół roku, z dala od domów. Święta szczególnie to przypominają. Dlatego tak ważne są wideorozmowy, e-maile oraz paczki wysyłane na orbitę, dostarczane m.in. przez misje zaopatrzeniowe. W kabinach pojawiają się zdjęcia dzieci, drobne pamiątki i kartki świąteczne.
Agencje kosmiczne doskonale zdają sobie sprawę z wpływu psychiki na powodzenie misji. Dlatego rytuały, nawet te symboliczne, traktowane są bardzo poważnie. To kilka minut rozmowy z bliskimi, wspólne zdjęcie załogi czy chwila spędzona w module obserwacyjnym Cupola, przy słynnym oknie, z którego widać Ziemię.
Boże Narodzenie na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej nie przypomina świąt w polskim domu. A jednak w swoim założeniu pozostaje bardzo podobne. Jak wielokrotnie podkreślali astronauci, widok Ziemi i bezkresnej przestrzeni kosmicznej często prowadzi do pogłębienia wiary lub duchowości, wywołując uczucie zachwytu, pokory i refleksji nad czymś większym niż codzienność.
Źródła: NASA, ESA, Space.com, Wikipedia












