Skarb w piasku na plaży. Dlaczego Bałtyk jest pełen bursztynu?

Bursztyn bałtycki, nazywany też sukcynitem, występuje przede wszystkim w rejonie Morza Bałtyckiego - m.in. w Polsce, na Litwie, Łotwie, w Niemczech, Danii i w okolicach Sambii, gdzie znajdują się największe złoża. Na polskim wybrzeżu najczęściej trafia się go w okolicach Zatoki Gdańskiej, Mierzei Wiślanej, Mierzei Helskiej i w osadach polodowcowych strefy nadmorskiej.

Pomimo tego, bursztyn nie powstał w morzu, lecz na lądzie, w pradawnych lasach. Morze tylko przenosi, wypłukuje i wyrzuca bryłki na brzeg. Dlatego najwięcej bursztynu można znaleźć po sztormach, gdy silne fale wzruszają dno, rozrywają warstwy osadów i wynoszą na plażę lekkie kawałki skamieniałej żywicy. Często leżą one wśród wodorostów, patyków, muszli i drobnych kamieni.

Bursztyn jest lekki - jego gęstość jest zbliżona do gęstości wody morskiej, dlatego łatwiej niż wiele kamieni przemieszcza się z falami. To właśnie ta cecha sprawia, że bywa wyrzucany na brzeg i można go wypatrzyć w mokrym piasku albo wśród brunatnych pasów morskich resztek.

Aby zrozumieć, skąd wziął się bursztyn w Morzu Bałtyckim, trzeba cofnąć się o ponad 40 milionów lat, do eocenu. Wtedy na terenach północnej Europy istniał ciepły, wilgotny świat, zupełnie inny niż dzisiejsze wybrzeże Bałtyku. Na obszarze określanym jako Fennoskandia rosły lasy, które dziś nazywa się bursztynowymi.

Nie były to zwykłe lasy sosnowe podobne do tych, które znamy z nadmorskich wydm. Klimat był znacznie cieplejszy, a roślinność bardziej zróżnicowana. W wyższych partiach rosły drzewa iglaste, m.in. jodły, świerki, modrzewie, cyprysiki i tuje, ale także rośliny dziś rzadkie albo niespotykane w tej części świata, np. sekwoje czy sośnice. W niższych partiach mogły rosnąć sosny, dęby, palmy i inne gatunki typowe dla cieplejszego klimatu.

Największa tajemnica dotyczy drzewa, które produkowało żywicę bursztynodajną. Przez lata wskazywano tzw. sosnę bursztynową, ale nowsze badania biorą pod uwagę także modrzewniki oraz drzewa z rodziny sośnicowatych, spokrewnione ze współczesną sośnicą japońską. Pewne jest jedno: bursztyn bałtycki powstał z żywicy dawnych drzew iglastych, choć dokładna tożsamość drzewa macierzystego nadal nie jest całkowicie rozstrzygnięta.

Bursztyn zaczął się od żywicy. Drzewa wydzielały ją wtedy, gdy były uszkodzone, osłabione albo narażone na działanie czynników zewnętrznych. Żywica zalepiała rany w korze, chroniła pień przed grzybami, drobnoustrojami i owadami. Jedną z możliwych przyczyn wyjątkowo intensywnego żywicowania były także zjawiska wulkaniczne - pyły, gazy i zanieczyszczenie powietrza mogły działać na drzewa jak silny stres.

Żywica wypływała z pni i gałęzi w postaci kropli, sopli, nacieków albo większych brył. Część gromadziła się pod korą lub wewnątrz pni. Gdy była świeża, pozostawała lepka, dlatego przyklejały się do niej fragmenty roślin, igły, kawałki kory, pyłki, a czasem owady, pajęczaki i inne drobne organizmy. Tak powstawały inkluzje - naturalne kapsuły czasu zachowane w bursztynie.

Później zaczynał się długi proces przemiany. Żywica trafiała do gleby, była przykrywana kolejnymi osadami i przez miliony lat zmieniała swoje właściwości. Pod wpływem czasu, ciśnienia i procesów chemicznych miękka substancja organiczna stopniowo twardniała. Tak powstał jantar - bursztyn bałtycki, czyli sukcynit.

Mimo że bursztyn wygląda jak kamień, nie jest typowym minerałem. To naturalna substancja organiczna. Ma ciepły połysk, bywa miodowy, żółty, brunatny, mleczny, czasem zielonkawy albo czerwonawy. Jest dość miękki, lekki, przy potarciu może się elektryzować, a po ogrzaniu wydziela charakterystyczny żywiczny zapach.

Najciekawsze w bursztynie jest to, że jego dzisiejsze położenie nie zawsze odpowiada miejscu, w którym powstał. Żywica z eoceńskich lasów najpierw tworzyła pierwotne złoża. Potem przez miliony lat była przenoszona przez wodę, osady, ruchy geologiczne, a później także przez lądolód. To dlatego bursztyn spotyka się nie tylko na plażach, lecz także w osadach polodowcowych i w głębi lądu.

Morze Bałtyckie działa dziś jak wielka naturalna płuczka. Fale i prądy morskie naruszają osady, wypłukują lżejsze bryłki i przesuwają je ku brzegowi. Najlepsze warunki do poszukiwań pojawiają się po silnym wietrze, sztormie i cofce, gdy morze wyrzuca na plażę pasy wodorostów, muszli i drobnego drewna. Właśnie tam najczęściej chowa się bursztyn.

Nie każda żółta bryłka znaleziona nad morzem jest jednak bursztynem. Mokry kamyk, szkło, kawałek plastiku, żywica syntetyczna albo fragment drewna mogą wyglądać podobnie. Prawdziwy bursztyn jest lekki, ciepły w dotyku, po potarciu może przyciągać drobne skrawki papieru, a pod światłem UV często daje charakterystyczną poświatę. Domowym sposobem bywa też test w solance - bursztyn dzięki niskiej gęstości powinien unosić się w mocno słonej wodzie.