Ebola znów atakuje w Afryce. Czy podróż do Egiptu jest bezpieczna?

Gorączka krwotoczna Ebola bądź po prostu choroba wywołana przez wirus Ebola (EHD/EVD) to rzadka, lecz niezwykle ciężka i często śmiertelna infekcja dotykająca ludzi, wywoływana przez patogeny z rodzaju Orthoebolavirus należącego do rodziny filowirusów.

Spośród 6 zidentyfikowanych dotąd gatunków, 3 mają udokumentowaną zdolność do wywoływania masowych epidemii: wirus Ebola (EBOV), wirus Sudan (SUDV) oraz wirus Bundibugyo (BDBV). Historia zmagań z tym zagrożeniem sięga 1976 r., kiedy to niemal jednocześnie wybuchły dwa ogniska choroby - na terenie obecnego Sudanu Południowego i Demokratycznej Republice Konga. Choroba wzięła nazwę od rzeki Ebola w DRK.

Choć medycyna dysponuje już zatwierdzonymi szczepionkami i terapiami przeciwko klasycznej odmianie EBOV, wciąż brakuje oficjalnie zatwierdzonych preparatów i leków dla pozostałych gatunków, takich jak SUDV czy BDBV, choć potencjalne produkty lecznicze znajdują się obecnie w fazie rozwoju. Śmiertelność Eboli waha się od 30 do nawet 90 proc. w zależności od szczepu. W trakcie obecnej epidemii (maj 2026) w Ugandzie i DRK szacuje się ją na ok. 50 proc.

Okres inkubacji wirusa (czas od momentu zakażenia do pojawienia się pierwszych symptomów) wynosi 2-21 dni. Choroba uderza nagle, a do jej początkowych objawów należą wysoka gorączka, skrajne zmęczenie, złe samopoczucie, bóle mięśni, głowy oraz gardła. W kolejnej fazie u pacjentów rozwijają się wymioty, biegunka, bóle brzucha, wysypka, a także objawy wskazujące na upośledzenie funkcji nerek i wątroby.

Wbrew powszechnemu przekonaniu, krwawienia nie są tak powszechnym objawem i pojawiają się zazwyczaj w późniejszym stadium choroby. Część pacjentów doświadcza krwotoków wewnętrznych i zewnętrznych, w tym obecności krwi w wymiocinach i kale, krwawień z nosa, dziąseł, pochwy, a także w miejscach wkłuć igieł. Atak wirusa na ośrodkowy układ nerwowy wywołuje ponadto dezorientację, drażliwość oraz agresję u chorych.

Po wniknięciu do organizmu wirus Ebola natychmiast uderza w komórki układu odpornościowego stanowiące pierwszą linię obrony. Patogen infekuje komórki dendrytyczne, które w normalnych warunkach przekazują sygnał o infekcji limfocytom T, odpowiedzialnym za niszczenie zakażonych komórek przed namnożeniem się wirusa. Przez wadliwe działanie komórek dendrytycznych limfocyty T oraz zależne od nich przeciwciała nie reagują na zagrożenie, co umożliwia błyskawiczną i masową replikację wirusa.

Ebola blokuje również wydzielanie interferonu - cząsteczki hamującej namnażanie się wirusów. Białko wirusowe o nazwie VP24 wiąże się i blokuje białko transportowe na powierzchni komórek odpornościowych, które odgrywa kluczową rolę w tej ścieżce obronnej. Co ciekawe, same limfocyty nie ulegają zakażeniu, jednak brak stymulacji z innych komórek oraz toksyczne sygnały sprawiają, że te kluczowe komórki odpornościowe stają się bezużyteczne.

Wraz z krwią wirus przemieszcza się do nowych organów, gdzie jest pochłaniany przez makrofagi. Te zainfekowane komórki żerne uwalniają białka inicjujące krzepnięcie, prowadząc do powstawania drobnych skrzepów w naczyniach krwionośnych i odcięcia dopływu krwi do narządów. Produkują one również zapalne białka sygnalizacyjne i tlenek azotu, które niszczą i rozszczelniają wyściółkę naczyń krwionośnych, doprowadzając do wycieku krwi, choć nie u wszystkich pacjentów dochodzi do zewnętrznych krwotoków z oczu, nosa czy innych otworów ciała.

Wirus Ebola wywołuje ogólnoustrojowy stan zapalny i gorączkę, niszcząc tkanki bezpośrednio poprzez wnikanie do nich i konsumowanie ich od środka lub pośrednio za sprawą cząsteczek zapalnych uwalnianych przez makrofagi. Katastrofalne skutki dotykają wątrobę, gdzie Ebola niszczy komórki odpowiedzialne za produkcję białek krzepnięcia oraz składników osocza. Zniszczenia w przewodzie pokarmowym wywołują ostrą biegunkę grożącą odwodnieniem, z kolei w nadnerczach wirus paraliżuje komórki produkujące sterydy regulujące ciśnienie krwi, co w konsekwencji prowadzi do niewydolności krążenia i niedotlenienia narządów wewnętrznych.

Mimo wysokiej śmiertelności (30-90 proc.) gorączka krwotoczna Ebola jest uleczalna. Życie zainfekowanych może uratować wczesne podjęcie intensywnej opieki wspomagającej, sprowadzającej się przede wszystkim do nawadniania i leczenia konkretnych objawów. WHO rekomenduje leczenie klasycznej odmiany Eboli (EVD) przy użyciu przeciwciał monoklonalnych: mAb114 (Ansuvimab) oraz REGN-EB3 (Inmazeb).

Sytuacja wygląda znacznie gorzej w przypadku chorób wywoływanych przez pozostałe gatunki wirusa (odmiany Sudan czy Bundibugyo), dla których wciąż nie ma zatwierdzonych metod terapii. Choć potencjalne leki znajdują się dopiero w fazie rozwoju, naukowcy dysponują już specjalnym protokołem bazowym (CORE), który ma umożliwić natychmiastowe i sprawne uruchomienie testów klinicznych w warunkach epidemii.

Ponadto w przypadku wirusa Ebola (EBOV) dostępne są dwie szczepionki: Ervebo (Merck & Co.) oraz dwuskładnikowy schemat Zabdeno i Mvabea (Janssen Pharmaceutica).

Ogniska epidemiczne gorączki krwotocznej Ebola mają zwykle swój początek w królestwie zwierząt. Według dotychczasowych ustaleń, naturalnymi gospodarzami tego patogenu są nietoperze owocożerne z rodziny rudawkowatych. Przeniesienie wirusa na człowieka następuje zoonotycznie, w wyniku bliskiego kontaktu z krwią, wydzielinami, narządami lub innymi płynami ustrojowymi zakażonych zwierząt - zarówno wspomnianych nietoperzy, jak i szympansów, goryli, małp, antylop leśnych czy jeżozwierzy, które znaleziono chore lub martwe w lasach deszczowych.

Gdy wirus przekroczy barierę gatunkową, zaczyna rozprzestrzeniać się bezpośrednio między ludźmi. Kolejne infekcje są skutkiem bliskiego kontaktu - przez uszkodzoną skórę lub błony śluzowe - z krwią i płynami ustrojowymi osób chorych bądź zmarłych. Do zakażenia może dojść również poprzez dotykanie przedmiotów i powierzchni zanieczyszczonych takimi substancjami jak krew, kał czy wymiociny. Co istotne, pacjenci nie zarażają innych przed pojawieniem się pierwszych objawów, jednak pozostają źródłem zakażenia tak długo, jak długo wirus krąży w ich krwi.

W grupie szczególnego ryzyka znajdują się pracownicy służby zdrowia oraz opieki społecznej, którzy często ulegają zakażeniu podczas leczenia pacjentów, jeśli nie zachowują rygorystycznych środków ostrożności i procedur kontroli infekcji. Transmisji wirusa sprzyjają także tradycyjne ceremonie pogrzebowe, podczas których żałobnicy mają bezpośredni kontakt z ciałem osoby zmarłej na Ebolę.

Warto też pamiętać, że wirus może przetrwać przez wiele miesięcy w nasieniu człowieka. Do zakażenia może dojść drogą płciową, poprzez stosunki bez zabezpieczenia z mężczyznami, którzy przeszli już chorobę (nawet przez wiele miesięcy po ich wyzdrowieniu). WHO zaleca w takich przypadkach stosowanie prezerwatyw lub abstynencję.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła 17 maja 2026 r. stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym w związku z nowym wybuchem epidemii eboli w Demokratycznej Republice Konga (DRK). Według badaczy chorób zakaźnych patogen niemal na pewno rozprzestrzeniał się niewykryty przez wiele tygodni, a nawet miesięcy, nim został oficjalnie zidentyfikowany. Do połowy maja potwierdzono obecność wirusa u co najmniej 10 osób, jednak liczba podejrzanych przypadków przekroczyła już 330, a bilans ofiar śmiertelnych szacuje się na co najmniej 88 osób.

Sytuacja stała się jeszcze poważniejsza, gdy infekcje zgłoszono w sąsiedniej Ugandzie, gdzie wirus dotarł wraz z osobami przekraczającymi granicę z Kongiem. Niepokój budzi fakt, że zakażenia pojawiają się u osób niemających ze sobą bezpośredniego związku, w tym u personelu medycznego. Sugeruje to transmisję wewnątrz placówek ochrony zdrowia.

Obecna epidemia jest wywołana przez rzadki gatunek wirusa - Bundibugyo (BVD), którego śmiertelność w przeszłości wahała się od 25 do 50 proc. W przeciwieństwie do częściej występującego szczepu Zaire dla Bundibugyo nie istnieją obecnie zatwierdzone szczepionki ani dedykowane terapie, a większość szybkich testów diagnostycznych stosowanych w terenie nie jest w stanie go wykryć.

Eksperci podkreślają, że kluczowym wyzwaniem jest teraz zwiększenie dostępności diagnostyki w DRK, Ugandzie i krajach ościennych, aby identyfikować osoby z łagodnymi objawami i skutecznie ograniczać dalszą transmisję. Opóźnienie w wykryciu ogniska choroby przypisuje się m.in. obciążeniu lokalnych systemów zdrowia innymi epidemiami, takimi jak odra, mpox (ospa małpia) czy malaria, oraz trwającemu w prowincji Ituri konfliktowi zbrojnemu. Przemoc zmusza ludność do ciągłych migracji, co w połączeniu z utrudnionym dostępem do opieki medycznej pozwoliło patogenowi krążyć w ukryciu przez długi czas.

Specjaliści wskazują, że jedyną drogą do opanowania kryzysu jest śledzenie kontaktów (identyfikacja i monitorowanie osób narażonych na zakażenie), kwarantanna oraz ścisła współpraca z liderami społeczności w celu edukacji na temat dróg zakażenia. Jednocześnie obecny wybuch może stać się poligonem doświadczalnym dla nowych kandydatów na szczepionki i terapie celowane w ten konkretny gatunek wirusa.

WHO uznaje państwa graniczące z Demokratyczną Republiką Konga za obszary wysokiego ryzyka i zaleca natychmiastowe wzmocnienie nadzoru epidemiologicznego. DRK sąsiaduje z Ugandą, Kongiem (Republiką Konga), Republiką Środkowoafrykańską, Sudanem Południowym, Rwandą, Burundi, Angolą, Zambią i Tanzanią (choć ich lądy oddziela jezioro Tanganika).

Główny Inspektorat Sanitarny w Polsce wydał 18 maja 2026 r. komunikat, w którym przekazuje, że "WHO ocenia ogólne ryzyko dla zdrowia publicznego związane z obecnym ogniskiem BVD jako wysokie na poziomie krajowym, wysokie na poziomie regionalnym i niskie na poziomie globalnym".

Demokratyczna Republika Konga leży w środkowej Afryce. Cały ten region jest obecnie stosunkowo wysoko zagrożony Ebolą, dlatego warto wstrzymać się z podróżami w tym kierunku. Jeśli natomiast chodzi o podróże do Egiptu, to warto pamiętać, że leży on w północnej części kontynentu, oddalony od granicy z DRK o ponad 2000 km. Egipt nie ma też z nią żadnych wspólnych sąsiadów.

W niedzielę (17 maja) rzecznik prasowy egipskiego Ministerstwa Zdrowia i Ludności, dr Hossam Abdel Ghaffar, przekazał, że w Egipcie nie odnotowano jakichkolwiek przypadków infekcji wirusem Ebola. Sytuacja epidemiologiczna może jednak się zmieniać, dlatego warto zachować ostrożność i śledzić komunikaty.

Źródła: WHO, Science, Nature, EgyptToday, Gov.pl