Eksperci wyjaśniają, dlaczego blizny nie znikają i zostają z nami na zawsze

Skóra to skomplikowany organ pełniący funkcję pancerza, zbroi bądź tarczy chroniącej nas przed środowiskiem zewnętrznym i zapewniającym naszą integralność jako organizmu. Składa się ona z trzech głównych warstw: naskórka, skóry właściwej oraz tkanki podskórnej. Jako że nie ma niezniszczalnego pancerza, ich ciągłość może zostać przerwana. O tym, czy powstanie wtedy blizna, decyduje przede wszystkim głębokość urazu.

Jeśli uszkodzeniu ulegnie jedynie naskórek, rana zazwyczaj goi się bez śladu. Jednak gdy naruszona zostanie skóra właściwa, organizm uruchamia kaskadę procesów naprawczych, których celem jest przywrócenie ciągłości tkanki i ochrona przed drobnoustrojami. Jak tłumaczy dr Corey Maas, profesor uczelni w katedrze klinicznej z University of California w San Francisco, wszystkie blizny, niezależnie od rozmiaru, mają za zadanie "naprawiać skórę oraz przywracać całą jej ciągłość i mechanizmy ochronne, jakie skóra zapewnia całemu ciału".

Proces formowania się blizny przypomina szybką akcję ratunkową. Najpierw powstaje skrzep krwi, który z czasem wysycha w strup. Następnie układ odpornościowy wysyła wyspecjalizowane komórki do walki z mikrobami i oczyszczania rany. Sygnały chemiczne, zwane cytokinami, informują organizm, że nadszedł czas na odbudowę.

Wtedy do akcji wkraczają fibroblasty, które produkują kolagen - białko stanowiące rusztowanie dla nowej tkanki. Problem polega na tym, że w normalnej skórze włókna kolagenu są starannie utkane w uporządkowany wzór. W przypadku rany organizm działa pod presją czasu i "wyrzuca" kolagen w chaotyczny sposób. Dr Damon Cooney z Johns Hopkins Medicine porównuje to do naprawy rozdarcia w tkaninie - zamiast starannego splotu ciało tworzy splątany stos włókien. To właśnie to nieuporządkowane nagromadzenie białka sprawia, że blizna wygląda inaczej i jest mniej elastyczna niż zdrowa skóra.

Blizna bliźnie nierówna. Medycyna wyszczególnia szereg ich rodzajów, które różnią się zarówno rozmiarem i wyglądem, jak też przyczyną powstawania. Omówmy krótko ich najczęściej występujące rodzaje.

Blizny przerostowe - objawiają się jako wypukłe zmiany, które pozostają jednak w granicach pierwotnego zranienia. Ich powstawanie jest bezpośrednim skutkiem nadprodukcji kolagenu przez organizm w trakcie procesu gojenia rany. Choć bywają czerwone i wyraźnie zaznaczone, nie rozprzestrzeniają się na zdrowe tkanki otaczające miejsce urazu.

Blizny keloidowe - stanowią bardziej zaawansowaną formę bliznowacenia, charakteryzującą się ciemniejszym kolorem i tendencją do rozrastania się daleko poza obszar pierwotnego uszkodzenia skóry. Keloidy tworzą się, gdy tkanka bliznowata nie przestaje narastać nawet po całkowitym wygojeniu rany. Dokładna przyczyna tego zjawiska pozostaje nieznana, jednak naukowcy wskazują na silne podłoże genetyczne.

Blizny przykurczowe - to specyficzny rodzaj zmian o szorstkiej i nierównej strukturze, które sprawiają wrażenie, jakby skóra była ciasno ściągnięta. Tworzą się najczęściej w wyniku oparzeń, gdy regenerująca się tkanka kurczy się i napina. W skrajnych przypadkach tego typu blizny mogą powodować dyskomfort fizyczny i ograniczać swobodę ruchów.

Blizny zanikowe - znane również jako blizny potrądzikowe, wgłębione lub atroficzne, przybierają formę charakterystycznych dołków i zagłębień w skórze. Powstają one w sytuacjach, gdy podczas urazu lub stanu zapalnego dochodzi do utraty podskórnej tkanki tłuszczowej. Jest to najczęstszy efekt ciężkich postaci trądziku i ospy wietrznej, gdzie ubytki w strukturze skóry, w tym wywołane przez drapanie lub wtórne infekcje bakteryjne, uniemożliwiają jej równe zagojenie.

Blizny liniowe - to najbardziej powszechny i pożądany efekt gojenia ran, zazwyczaj będący rezultatem drobnych nacięć lub zabiegów chirurgicznych. Przyjmują postać cienkiej, jasnej linii, która z czasem staje się niemal płaska. Ich powstawanie świadczy o prawidłowym przebiegu procesu regeneracji, kiedy organizmowi udało się sprawnie połączyć brzegi rany przy minimalnej produkcji tkanki włóknistej.

Rozstępy - choć często postrzegane jedynie jako defekt kosmetyczny, są w rzeczywistości specyficznym rodzajem blizn powstałych w głębokich warstwach skóry właściwej. Pojawiają się, gdy skóra ulega gwałtownemu rozciągnięciu, np. w wyniku ciąży albo nagłego przyrostu masy ciała. W tych miejscach włókna kolagenu i elastyny ulegają przerwaniu, co skutkuje powstaniem charakterystycznych, podłużnych pasm, które początkowo są czerwone lub fioletowe, a z czasem stają się perłowobiałe.

Odbarwienia pozapalne - choć technicznie nie są bliznami w sensie strukturalnym (nie zmieniają tekstury skóry), są z nimi często utożsamiane jako trwałe ślady pourazowe. Manifestują się jako płaskie plamy o ciemniejszym zabarwieniu, powstałe w wyniku nadmiernej produkcji melaniny w miejscu, gdzie toczył się stan zapalny. Często towarzyszą procesowi gojenia u osób o ciemniejszej karnacji. Jako ślady po zagojonej ranie mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy.

Mimo że ciało z czasem próbuje poprawić strukturę blizny, tkanka ta nigdy nie odzyskuje pierwotnego wyglądu. Brakuje w niej mieszków włosowych oraz gruczołów potowych. "Te molekuły kolagenu są tam na zawsze" - wyjaśnia dr Corey Maas. Proces przebudowy może trwać od kilku miesięcy do lat, jednak blizna nie znika, ponieważ jej fundament jest trwale inny od otaczającej skóry.

Czasami organizm wykazuje nadgorliwość w produkcji kolagenu, co prowadzi do powstania wspomnianych blizn przerostowych lub keloidów. Te ostatnie mogą wykraczać poza granice pierwotnego urazu, powodując swędzenie, ból, a nawet ograniczając ruchomość stawów. Co ciekawe, skłonność do takich zmian może być genetyczna i częściej występuje u nastolatków, kobiet w ciąży oraz osób o ciemniejszej karnacji.

Choć blizny prawie nigdy nie znikają, to naukowcy zauważają, że są w przyrodzie przypadki bezbliznowego gojenia. Niektóre zwierzęta, jak salamandry, potrafią regenerować skórę w sposób idealny. Ludzie posiadają tę umiejętność wyłącznie w życiu płodowym - w trakcie dwóch pierwszych trymestrów ciąży. Badania sugerują, że komórki dorosłej skóry są "zaprogramowane" na tworzenie blizn, co może wynikać z rozmieszczenia komórek macierzystych.

Całkowite wyeliminowanie blizn wydaje się obecnie niemożliwe. W przypadku zranienia można jednak starać się ograniczyć ich rozrost. Eksperci wskazują, że najważniejsza jest odpowiednia pielęgnacja świeżej rany - utrzymywanie jej w czystości i odpowiednim nawilżeniu. Pomocne mogą okazać się też paski do zamykania ran - specjalne plastry ściągające, które zwiększają szanse, że powstanie blizna liniowa.

Medycyna oferuje też sposoby na poprawę estetyki już powstałych blizn. Zabiegi laserowe, masaże żelem silikonowym, zastrzyki ze sterydów czy chirurgiczne operacje rewizyjne mogą pomóc w wygładzeniu i zmianie kolorytu tkanki. Niektóre osoby zakrywają też blizny tatuażami, a inne po prostu żyją z bliznami, traktując je jako normalny element swojej historii i tożsamości, a także symbol odporności ludzkiego ciała, które za wszelką cenę dąży do uszczelnienia zbroi chroniącej życie.