Odkryli, że cukier łagodzi ból u niemowląt. Wtedy nie boją się igły

Czy cukier jest zdrowy? Zasadniczo medycyna jest zgodna co do tego, że biały cukier szkodzi zdrowiu. Próchnica zębów, skoki glukozy we krwi i dysbioza (niekorzystny stan mikrobioty jelitowej) to tylko niektóre działania substancji, która jeszcze kilkadziesiąt lat temu reklamowana była hasłami "cukier krzepi" oraz "matko, nie żałuj dziecku cukru".

O ile dziś na tę propagandę z czasów niedoborów w PRL patrzymy z trwogą lub politowaniem, o tyle w tym drugim sloganie może kryć się ziarnko prawdy - tyle że dotyczy ono bardzo specyficznego scenariusza, a mianowicie bolesnych zabiegów w warunkach klinicznych.

Na temat znieczulającego działania cukru ukazywały się już wcześniej pojedyncze badania, ale brakowało ich zbiorczej analizy. Przeprowadzili ją dopiero niedawno naukowcy z University of Toronto, University of Ottawa, Oxfordu i kilku innych ośrodków badawczych. Opublikowany 4 marca przegląd badań poddał analizie 29 badań klinicznych z udziałem 2764 dzieci - zarówno tych urodzonych w terminie, jak i wcześniaków. Rzuca on nowe światło na skuteczność powszechnie stosowanej praktyki.

Autorzy metaanalizy doszli do wniosku, że "sacharoza jet ogólnie bezpieczna i efektywna w analgezji (minimalizowaniu lub znoszeniu bólu - przyp. red.) podczas wkłucia dożylnego u hospitalizowanych noworodków. Brakuje jednakże dowodów na jej działanie analgetyczne". Warto ten wątek rozwinąć.

Metaanaliza wzięła na tapet badania, w których dawki i stężenia podawanej sacharozy znacząco różniły się między poszczególnymi ośrodkami, co pozwoliło na względnie szerokie ujęcie tej problematyki. Ogólne wnioski wskazują na wyraźne korzyści płynące z tej formy znieczulenia.

Badania pokazały, że doustne podanie cukru małemu dziecku, niezależnie od tego, czy towarzyszy mu ssanie smoczka, prawdopodobnie redukuje natężenie bólu w trakcie samego wkłucia (wenopunkcji) oraz w krótkim czasie po jego zakończeniu. W porównaniu do standardowej procedury lub podawania samej wody dzieci otrzymujące słodki roztwór wykazywały niższe wyniki w skalach bólu.

Szczególnie silny efekt odnotowano u noworodków, którym dodatkowo pozwolono na ssanie smoczka niesłużące karmieniu - w tej grupie zaobserwowano znaczną ulgę nawet minutę po zabiegu. Co istotne, w żadnym z analizowanych badań nie zauważono wystąpienia zdarzeń niepożądanych, takich jak krztuszenie się czy bezdech.

W omawianym przeglądzie dokonano też porównania cukru z innymi metodami niefarmakologicznymi, takimi jak karmienie dziecka piersią. "W porównaniu do karmienia piersią sacharoza prawdopodobnie skutkuje zmniejszenie nasilenia bólu w trakcie wkłucia, ale efekt może nie różnić się istotnie pod względem nasilenia bólu po dwóch minutach od wkłucia" - odnotowują autorzy metaanalizy.

Z kolei zestawienie samej sacharozy z kontaktem "skóra do skóry" nie wykazało znaczących różnic w komforcie dziecka. Sugeruje to, że obie metody mogą mieć zbliżoną skuteczność, choć w tym przypadku badacze wskazują na niską pewność dostępnych danych. Innymi słowy, przytulenie dziecka może tak samo uśmierzać ból, jak podanie mu słodkiego napoju.

Co z pojedynczych metod zalecają pielęgniarze, pediatrzy i eksperci od leczenia bólu? "Pierwszym wyborem byłaby skóra do skóry, następnie karmienie piersią, a jeśli te opcje nie są dostępne - wówczas powinna zostać podana sacharoza" - wyjaśnia prof. Mariana Bueno z Lawrence Bloomberg Faculty of Nursing oraz University of Toronto Centre for the Study of Pain (UTCSP). "Wniosek z naszych badań jest taki, że niemowlęta potrzebują i powinny otrzymywać środki przeciwbólowe przed zabiegiem takim jak wkłucie dożylne".

Zestawienie wielu badań doprowadziło do jeszcze jednego ważnego wniosku - połączenie znanych metod uśmierzania bólu może powodować efekt synergii. Warto zatem połączyć podanie sacharozy wraz z umożliwieniem ssania smoczka, gdy dziecko musi dostać zastrzyk bądź przy zabiegu pobierania krwi.

Mimo generalnie pozytywnych wniosków autorzy opracowania zwracają uwagę na pewne ograniczenia metodologiczne i niewystarczająco silne dowody w części uwzględnionych badań, co jest w tego typu przeglądach regułą, a nie wyjątkiem.

Sam mechanizm wydaje się fascynujący. Cukier nie działa jak tradycyjne leki przeciwbólowe (np. ibuprofen, paracetamol czy ketoprofen), a mimo to dochodzi do zniesienia bólu. Ma to najpewniej związek z aktywacją układu nagrody po spożyciu cukru. W mózgu dochodzi do wyrzutu endogennych opioidów, które mają działanie przeciwbólowe.

Występuje także efekt odwrócenia uwagi. Nocyceptory (receptory bólowe) w miejscu przebicia skóry wysyłają impulsy do mózgu, ale świadoma uwaga jest wtedy zajęta czymś przyjemnym i kojącym, dlatego wrażenie bólowe jest zminimalizowane lub całkowicie zniesione.

Podobny efekt obserwuje się także w gabinetach weterynaryjnych. Zwierzęta, których uwaga jest zajęta pałaszowaniem atrakcyjnych "smaczków", mogą nawet nie zauważać igły, od której bez tych rozpraszaczy starałyby się uciec za wszelką cenę.

Jeśli dziecko ma już rozwiniętą świadomość i potrafi rozpoznawać przedmioty, to dzięki pozytywnym skojarzeniom może nie rozwinąć lęku przed igłą, co jest dość częstym zjawiskiem nawet u dorosłych ludzi, które mogło mieć źródło w traumatycznych przeżyciach z wczesnego dzieciństwa.

Źródło: Bueno M., Candido L., Hu J., Fiander M., Cracknell J., Xu E., Kang J., Yamada J. Sucrose analgesia for venepuncture in neonates. Cochrane Database of Systematic Reviews 2026, Issue 3. Art. No.: CD015221. DOI: 10.1002/14651858.CD015221.pub2