W skrócie
- Polacy znają podstawowe czynniki ryzyka onkologicznego, ale rzadko korzystają z profilaktyki i badań przesiewowych.
- Raport wskazuje na istotną podatność społeczeństwa na dezinformację dotyczącą suplementów diety, ziół i tzw. detoksów jako metod zapobiegania nowotworom.
- Częściej działania profilaktyczne podejmują kobiety niż mężczyźni, a autorzy badania rekomendują rozwijanie rzetelnej edukacji oraz działania systemowe przeciwdziałające dezinformacji.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Wiedza o nowotworach nie zawsze idzie w parze z praktyką
Badacze z Szkoły Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego opublikowali nowy raport "Wiedza, postawy i zachowania Polaków w zakresie profilaktyki onkologicznej", który ujawnia zarówno pozytywne dane, jak i obszary wymagające zaadresowania w naszym społeczeństwie. Opracowanie powstało na podstawie badania przeprowadzonego w styczniu 2026 r. na reprezentatywnej grupie 1087 dorosłych mieszkańców kraju.
Eksperci poddali szczegółowej analizie poziom wiedzy dotyczącej nowotworów, znajomość czynników ryzyka i objawów alarmowych, a także konkretne zachowania związane z profilaktyką onkologiczną. Wyniki pokazują, że tylko 12,7 proc. Polaków ocenia swoją wiedzę o chorobach nowotworowych jako wysoką lub bardzo wysoką, podczas gdy ponad jedna trzecia badanych uznaje ją za niską lub bardzo niską.
Głównym wnioskiem płynącym z raportu CMKP jest ogromny rozdźwięk pomiędzy tym, co wiemy, a tym, co faktycznie robimy dla własnego zdrowia. Choć ponad połowa Polaków (57,5 proc.) wskazuje regularne wykonywanie badań przesiewowych jako skuteczny sposób ograniczania ryzyka nowotworów, to rzeczywista zgłaszalność do programów profilaktycznych w Polsce pozostaje niska i istotnie odbiega od poziomów rekomendowanych w europejskich strategiach walki z nowotworami. W rzeczywistości regularną samokontrolę objawów mogących sugerować chorobę nowotworową deklaruje jedynie 21,5 proc. badanych.
"Nasze badanie ujawnia niepokojący paradoks: Polacy boją się nowotworów, ale nie podejmują działania, które mogłyby ich uchronić. Co piąty respondent wierzy, że suplementy diety chronią przed rakiem, a co szósty - że skuteczne są tzw. "detoksy". To nie jest kwestia złej woli, lecz rosnącej dezinformacji zdrowotnej w mediach społecznościowych. Jako specjaliści zdrowia publicznego musimy reagować, inwestując w wiarygodne, oparte na dowodach treści online" - skomentowała dr hab. n. med. i n. o zdr. Justyna Grudziąż-Sękowska.
Fatalnie wypadają również twarde statystyki dotyczące uczestnictwa w programach finansowanych przez NFZ. "Zgłaszalność do mammografii wynosi około 33 proc., a do cytologii zaledwie 14 proc. Luka między deklarowaną wiedzą a rzeczywistym zachowaniem to największe wyzwanie dla projektowania programów profilaktycznych finansowanych ze środków publicznych" - tłumaczy dr n. o zdr. Kuba Sękowski.
Naukowiec zaznacza jednocześnie, że sama edukacja nie wystarczy, a kluczowe staje się usuwanie barier organizacyjnych i tworzenie dodatkowych zachęt do udziału w badaniach. "Wyniki raportu pokazują, że największym wyzwaniem profilaktyki onkologicznej nie jest dziś wyłącznie zwiększanie świadomości zdrowotnej, ale skuteczne przekładanie wiedzy na codzienne zachowania i trwałe nawyki prozdrowotne" - dodaje prof. Mateusz Jankowski.
Zobacz również:
Czego Polacy nie wiedzą o czynnikach ryzyka raka?
Badanie CMKP ujawniło spore dysproporcje w wiedzy Polaków na temat tego, co wywołuje nowotwory. Najlepiej rozpoznawanym czynnikiem ryzyka pozostaje palenie tytoniu, które wskazało blisko 65 proc. respondentów (taki sam odsetek uznał rzucenie nałogu za kluczowy element profilaktyki). Ponad 60 proc. badanych wymieniało także predyspozycje genetyczne i nadmierną ekspozycję na promieniowanie UV.
Problem pojawia się jednak przy innych zagrożeniach cywilizacyjnych. Znacznie mniej osób zdaje sobie sprawę ze znaczenia otyłości, niskiej aktywności fizycznej czy zakażeń niektórymi drobnoustrojami.
Pomimo rosnącej liczby dowodów naukowych wskazujących, że nadwaga i otyłość zwiększają ryzyko rozwoju co najmniej kilkunastu typów nowotworów - co niedawno szerzej omawialiśmy w GeekWeeku - to zaledwie 41,9 proc. badanych wskazało ją jako czynnik ryzyka, a tylko 39,8 proc. uznało utrzymywanie prawidłowej masy ciała za element profilaktyki onkologicznej. "To poważna luka, którą programy profilaktyczne muszą wypełnić" - alarmuje dr Kuba Sękowski.
Plaga dezinformacji. Suplementy, zioła i detoksy zamiast lekarza
Jednym z najbardziej zatrważających wniosków z raportu jest skala podatności Polaków na niezweryfikowane naukowo, pseudomedyczne przekazy reklamowane w przestrzeni publicznej i mediach społecznościowych. Co piąty respondent (20,8 proc.) deklarował przekonanie, że regularne przyjmowanie suplementów diety, witamin lub ziół chroni przed nowotworami.
Niewiele mniej, bo 16,2 proc. badanych, uważało, że picie tzw. "detoksów", specjalnych soków lub herbatek ziołowych może zapobiegać chorobom nowotworowym - wszystko to pomimo braku solidnych dowodów naukowych potwierdzających skuteczność takich metod.
Na tle tej podatności na dezinformację i misinformację pozytywnym sygnałem jest fakt, że jedynie 3,2 proc. respondentów uważa, iż nie istnieją żadne działania zmniejszające ryzyko zachorowania na nowotwory, a tylko 2,0 proc. badanych nie potrafiło wskazać ani jednej metody profilaktyki raka.
Kobiety pierwsze w kolejce na badania. Mężczyźni na szarym końcu
Raport CMKP wyraźnie pokazuje, że profilaktyka onkologiczna w naszym kraju nadal częściej realizowana jest przez kobiety niż mężczyzn. Kobiety częściej deklarowały podejmowanie działań związanych z samokontrolą zdrowia, w tym regularny pomiar ciśnienia tętniczego, kontrolę masy ciała, oględziny skóry czy monitorowanie objawów alarmowych.
Regularne samobadanie i domowa profilaktyka zdrowotna pozostają w Polsce relatywnie rzadkie. Regularne samobadanie piersi deklarowało tylko 50,8 proc. kobiet. U mężczyzn sytuacja wygląda znacznie gorzej - regularne samobadanie jąder wykonywało tylko 29,9 proc. panów. Jednocześnie aż 17 proc. wszystkich badanych bez ogródek przyznało, że nie prowadzi żadnych działań profilaktycznych w warunkach domowych, a tylko co czwarty badany regularnie kontroluje masę ciała i obwód talii.
"Dane jednoznacznie wskazują, że profilaktyka onkologiczna ma w Polsce twarz kobiety. Tymczasem prawie 70 proc. mężczyzn nie wykonuje regularnego samobadania jąder, mimo że rak jądra jest jednym z najczęstszych nowotworów u młodych mężczyzn" - wyjaśnia dr hab. Justyna Grudziąż-Sękowska.
Czas na zmiany. Jak chronić zdrowie Polaków?
Autorzy raportu podkreślają, że wobec ponad 180 tysięcy nowych zachorowań na nowotwory rocznie w Polsce, edukacja zdrowotna musi stać się jednym z kluczowych elementów polityki zdrowotnej państwa. Wyniki badania jasno wskazują na potrzebę zupełnie nowego podejścia do edukacji onkologicznej, która nie powinna skupiać się wyłącznie na samym zwiększaniu wiedzy. Badacze CMKP rekomendują konkretne działania systemowe:
- Przeciwdziałanie dezinformacji: rozwijanie wiarygodnych, opartych na dowodach naukowych treści w kanałach najczęściej wykorzystywanych przez społeczeństwo (media społecznościowe, portale zdrowotne, kampanie ogólnopolskie).
- Edukacja medialna: włączenie elementów edukacji medialnej oraz kompetencji zdrowotnych (ang. health literacy i media literacy) do programów promocji zdrowia.
- Kampanie celowane dla mężczyzn: tworzenie strategii komunikacji uwzględniających specyficzne bariery i motywatory dla mężczyzn, w tym działania bezpośrednio w środowisku pracy oraz w popularnych męskich kanałach komunikacji.
Co dalej? Autorzy badania podkreślają, że raport może również posłużyć jako praktyczne narzędzie dla decydentów. Może on być wykorzystany jako punkt wyjścia do opracowania mierzalnych wskaźników monitorowania skuteczności polityk zdrowotnych w obszarze onkologii. Wyniki te będą stanowiły punkt odniesienia dla oceny zmian w poziomie wiedzy, postawach i uczestnictwie Polaków w programach profilaktycznych w kolejnych latach, zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym, z uwzględnieniem priorytetów Narodowej Strategii Onkologicznej.
Raport "Wiedza, postawy i zachowania Polaków w zakresie profilaktyki onkologicznej" w formie dokumentu PDF jest dostępny do pobrania za darmo ze strony CMPK.
