W skrócie
- Udar cieplny to stan, w którym wysoka temperatura w krótkim czasie uszkadza wiele narządów, prowadząc do niewydolności wielonarządowej i sepsy termicznej.
- Podczas udaru cieplnego nie należy podawać paracetamolu ani aspiryny, gdyż mogą one pogorszyć uszkodzenia wątroby i ogólny stan chorego.
- Szczególnie narażone na udar cieplny są dzieci, osoby starsze i przewlekle chore, a skuteczna profilaktyka obejmuje unikanie upału, odpowiednie nawodnienie oraz troskę o warunki otoczenia.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Wysoka temperatura uszkadza wiele narządów jednocześnie
Udar cieplny nie jest zwykłym przegrzaniem organizmu, lecz stanem bezpośredniego zagrożenia życia, prowadzącym do niewydolności wielu narządów. O tym, jakim zagrożeniem jest ten stan i jak przy jego podejrzeniu należy się zachować, mówi dr n. med. Janusz Sokołowski, kierownik Szpitalnego Oddziału Ratunkowego Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu, w rozmowie z PAP.
Podczas fal upałów ta jedna z najgroźniejszych sytuacji w medycynie ratunkowej wymaga natychmiastowego działania, ponieważ dla ratowania zdrowia i życia pacjenta liczy się każda minuta. Pacjenci z udarem cieplnym, którzy trafiają na SOR, najczęściej znajdują się już w stanie krytycznym. Charakteryzują się głębokimi zaburzeniami świadomości, a ich stan wymaga nierzadko podłączenia do respiratora. W krótkim czasie w ciele człowieka dochodzi do niewydolności wielonarządowej.
"To nie jest problem jednego narządu. Wysoka temperatura jednocześnie uszkadza mózg, serce, płuca, nerki, mięśnie, wątrobę i przewód pokarmowy. Nie mamy więc do czynienia wyłącznie z gorączką. To katastrofa obejmująca cały organizm" - wyjaśnia dr Janusz Sokołowski.
Jednym z najbardziej niebezpiecznych procesów towarzyszących temu stanowi jest tzw. sepsa termiczna. Pod wpływem ekstremalnej temperatury ściany jelit ulegają uszkodzeniu i przestają stanowić szczelną barierę ochronną. W efekcie bakterie jelitowe, w tym bakterie kałowe, wraz z produkowanymi przez nie toksynami przedostają się bezpośrednio do krwiobiegu. Wywołuje to gwałtowną reakcję zapalną organizmu, a lekarze muszą podjąć walkę nie tylko z samym przegrzaniem, ale z całą lawiną kolejnych uszkodzeń.
Zobacz również:
Śmiertelny błąd. Przy udarze cieplnym nie podawaj paracetamolu
Ekspert z USK kategorycznie ostrzega przed powszechnym błędem popełnianym w trakcie upałów, jakim jest automatyczne sięganie po leki przeciwgorączkowe przy podejrzeniu udaru. Podanie choremu paracetamolu może okazać się śmiertelnie niebezpieczne. "Udar cieplny i gorączka to dwie zupełnie różne sytuacje. W udarze cieplnym paracetamol nie usunie przyczyny problemu, a może jedynie zaszkodzić" - tłumaczy dr n. med. Janusz Sokołowski.
Wynika to z faktu, że u wielu pacjentów wysoka temperatura uszkadza już wcześniej wątrobę. "Jeżeli wątroba przestaje prawidłowo pracować, paracetamol nie jest rozkładany w prawidłowy sposób, lecz powstają toksyczne metabolity, które jeszcze bardziej ją uszkadzają" - wskazuje specjalista. Z tego powodu w leczeniu udaru nie stosuje się aspiryny ani paracetamolu, gdyż mogą one pogorszyć uszkodzenia tego narządu.
Ponadto w medycynie ratunkowej kluczowe znaczenie ma czas udzielenia pomocy od momentu wystąpienia pierwszych symptomów. O ile w wielu przypadkach mówi się o "złotej godzinie", o tyle przy udarze cieplnym ramy te są znacznie węższe. "W przypadku udaru cieplnego powiedziałbym, że zamiast złotej godziny mamy do czynienia z diamentowym kwadransem" - podsumowuje dr Sokołowski.
Lekarz apeluje, aby nie czekać na pełną utratę przytomności. Pomoc należy wezwać natychmiast, gdy osoba przebywająca długo na słońcu staje się osowiała, wykazuje zaburzenia koncentracji, nie chce pić lub zachowuje się inaczej niż zwykle.
Udar cieplny i słoneczny. Jak odróżnić zagrożenia?
W okresie wysokich temperatur ludzki organizm może reagować w różny sposób. Medycyna wyróżnia trzy główne stany chorobowe związane z ekspozycją na ciepło i słońce, które bywają ze sobą mylone. Oto jak je rozróżnić.
Wyczerpanie cieplne
Wyczerpanie cieplne wynika z nadmiernej utraty płynów i soli, co prowadzi do spadku ciśnienia tętniczego krwi i silnego zmęczenia. Objawy to zwiększone pocenie się, brak sił, zimna, blada i wilgotna skóra, szybkie, ale słabo wyczuwalne tętno, nudności lub wymioty i zasłabnięcia. Jeśli rozpoznasz te objawy, przenieś poszkodowanego do chłodniejszego miejsca, połóż go, rozluźnij ubranie i rób zimne okłady na całe ciało. Podawaj wodę małymi łykami. W przypadku wymiotów udaj się do lekarza. Jeśli w ciągu pół godziny stan się nie poprawi, pojawia się podejrzenie udaru.
Udar słoneczny
Udar słoneczny, czyli porażenie słoneczne, powstaje przez bezpośrednie działanie promieni słonecznych na głowę i kark, prowadząc do przekrwienia mózgu i opon mózgowych. Jego objawy to bóle i zawroty głowy, zaczerwienienie i poparzenia skóry oraz ogólny niepokój. Co wtedy robić? Jeśli wystąpią u ciebie te objawy, przejdź się do chłodnego miejsca, rób zimne lub wilgotne okłady na głowę, pij wodę, weź chłodną kąpiel. W przypadku udaru słonecznego należy bezzwłocznie wezwać pomoc.
Udar cieplny
Udar cieplny, inaczej porażenie cieplne, to z kolei stan, w którym mechanizmy termoregulacji zostają całkowicie sparaliżowane przez wysoką temperaturę otoczenia, wilgotność i brak ruchu powietrza. Organizm nie potrafi sam obniżyć temperatury ciała. Towarzyszą temu objawy, takie jak wysoka temperatura ciała (powyżej 39 °C), gorąca, czerwona, sucha (w klasycznym udarze) lub wilgotna (w udarze wysiłkowym) skóra, szybkie i dobrze wyczuwalne tętno, dezorientacja, bełkotliwa mowa, możliwe drgawki i utrata przytomności.
W przypadku wystąpienia objawów udaru cieplnego natychmiast zadzwoń pod numer alarmowy 999 lub 112. Przenieś chorego w chłodne miejsce, zdejmij odzież i zacznij intensywne chłodzenie (zimne okłady, chłodny prysznic, spryskiwanie wodą przy włączonym wentylatorze). Jeśli chory jest przytomny, podawaj płyny. Brak szybkiej pomocy medycznej przy udarze cieplnym prowadzi do nieodwracalnych uszkodzeń narządów, śpiączki, a w wielu przypadkach do śmierci.
Czy udar cieplny jest niebezpieczny?
Udar cieplny rozwija się nagle lub stopniowo. Może mieć charakter wysiłkowy (u sportowców, robotników pracujących w upale) lub klasyczny (u osób starszych, dzieci czy schorowanych, przebywających w dusznych pomieszczeniach). Jest to wyjątkowo niebezpieczny stan - umieralność w klasycznym udarze u osób starszych przekracza 50 proc., podczas gdy w udarze wysiłkowym wynosi poniżej 5 proc.
Nawet wśród pacjentów, którzy przeżywają ciężki udar wymagający intensywnej terapii, niemal połowa umiera w ciągu kolejnego roku, a wielu cierpi na trwałe uszkodzenia mózgu (np. zanik móżdżku) i utratę samodzielności.
Szczególnie narażone są małe dzieci ze względu na niedojrzały układ termoregulacji oraz niskie tempo wydzielania potu. Śmiertelnym niebezpieczeństwem jest pozostawianie ich w zamkniętych samochodach. Gdy na zewnątrz panuje temperatura 21 °C, wnętrze auta na słońcu potrafi w krótkim czasie rozgrzać się do ponad 49 °C. U dzieci i osób starszych do tragedii w pojeździe może dojść w ciągu zaledwie kilku minut. Podobne zagrożenie dotyczy psów, które nie pocą się całą powierzchnią ciała.
Jak zapobiegać przegrzaniu organizmu?
Aby skutecznie uchronić organizm przed przegrzaniem, odwodnieniem i udarem cieplnym, należy przede wszystkim znacznie zwiększyć ilość przyjmowanych chłodnych napojów, co jest szczególnie ważne podczas wszelkiej aktywności ruchowej. Pomocne jest także częste branie chłodnych pryszniców, noszenie luźnych ubrań w jasnych kolorach oraz unikanie przebywania w pełnym słońcu w godzinach południowych i wczesnopopołudniowych, kiedy promieniowanie UV jest najsilniejsze. W tym niebezpiecznym okresie powinno się również zrezygnować ze skrajnego wysiłku fizycznego i ograniczyć spożywanie alkoholu.
Odpowiednie zabezpieczenie otoczenia, w którym przebywamy, pozwala organizmowi na efektywniejsze chłodzenie. Spędzając czas wewnątrz budynku podczas wyjątkowo upalnego dnia, warto zasłonić zasłony, a także zamknąć okna, jeśli temperatura na zewnątrz jest wyższa niż w mieszkaniu. Dodatkowo zaleca się wyłączenie urządzeń elektrycznych oraz świateł, które generują zbędne ciepło i niepotrzebnie podnoszą temperaturę w pomieszczeniach. Podczas upałów najlepiej jest wietrzyć mieszkanie w nocy i nad ranem, gdy temperatura powietrza jest najniższa w ciągu doby.
Szczególną uwagę i troskę należy okazać osobom z grup podwyższonego ryzyka, u których mechanizmy obronne przed gorącem są osłabione. Regularne kontrolowanie samopoczucia dzieci, osób starszych oraz przewlekle chorych, np. zmagających się z cukrzycą lub problemami z sercem, jest niezbędne, ponieważ są oni znacznie bardziej podatni na wystąpienie udaru i wyczerpania cieplnego.
