W skrócie
- Badanie opublikowane w "Nature" wykazało, że tuż przed narodzinami ludzki mózg masowo eliminuje uszkodzone neurony, które posiadają poważne błędy w materiale genetycznym.
- Proces ten polega na usuwaniu komórek nerwowych, które nie są w stanie tworzyć prawidłowych połączeń synaptycznych, co działa jak system kontroli jakości mózgu.
- Zaburzenia mechanizmu selekcji neuronów w okresie okołoporodowym mogą prowadzić do poważnych schorzeń, takich jak autyzm, schizofrenia czy padaczka.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Wielkie czyszczenie mózgu przed narodzinami
Badanie opublikowane 28 października 2026 r. w prestiżowym "Nature" wykazało, że przed narodzinami w ludzkim mózgu z reguły dochodzi do masowego usuwania uszkodzonych komórek nerwowych. Naukowcy z Boston Children's Hospital ustalili, że w okresie płodowym ponad jedna czwarta neuronów w korze mózgowej posiada poważne błędy w materiale genetycznym. Chodzi tu o tzw. zmienność liczby kopii genów, czyli ubytki lub dodatkowe fragmenty chromosomów. Zjawisko to dotyczy uszkodzeń na dużą skalę, które potencjalnie zagrażają prawidłowemu funkcjonowaniu całego organu.
Sytuacja ulega diametralnej zmianie w okolicach narodzin dziecka. Odsetek neuronów z ciężkimi aberracjami genetycznymi spada wtedy ponad czterokrotnie. W dojrzałym mózgu po narodzinach komórki z takimi deformacjami stanowią już zaledwie około 6 proc. badanej populacji. Oznacza to, że mózg stosuje rygorystyczną kontrolę jakości, eliminując uszkodzone komórki, zanim zdążą one stworzyć trwałe połączenia synaptyczne.
Eksperci przeanalizowali ponad 2,3 tys. pojedynczych komórek pochodzących z ludzkich mózgów na różnych etapach życia, od 14. tygodnia życia płodowego aż po osoby w podeszłym wieku. Aby upewnić się co do prawdziwości wyników, badacze zastosowali dwie odrębne metody sekwencjonowania pojedynczych komórek. Prace trwały całe lata, bowiem skala wykrytych deformacji na etapie płodowym była dla samych autorów zaskoczeniem.
Przetrwają neurony zdolne do tworzenia prawidłowych połączeń
Usuwanie uszkodzonych neuronów odbywa się w tym samym okresie, w którym w rozwijającym się mózgu zachodzi naturalnie zaprogramowana śmierć komórkowa. Szacuje się, że w procesie tym mózg pozbywa się 20-50 proc. wszystkich powstałych wcześniej komórek nerwowych. Kluczowym czynnikiem decydującym o tym, który neuron przetrwa, okazuje się zdolność do tworzenia prawidłowych połączeń synaptycznych z innymi komórkami.
Badania wykazały, że komórki z licznymi błędami genetycznymi wykazują zaburzoną ekspresję genów odpowiedzialnych za budowę synaps. "Możliwe, że mózg próbuje pozbyć się neuronów, które nie są prawidłowo połączone" - tłumaczy Oscar Marín z King's College London. Neurony posiadające uszkodzony genom nie potrafią sprawnie komunikować się z otoczeniem, co skazuje je na eliminację. Narząd po prostu pozbywa się elementów, które nie są w stanie prawidłowo wpiąć się w powstającą sieć neuronową.
Eksperci zauważają, że w komórkach, które przetrwały proces weryfikacji, rzadko występowały uszkodzenia genów wrażliwych na dawkę (w przypadku których zmiany liczby kopii - delecje lub duplikacje - prowadzą do nieprawidłowych fenotypów lub chorób) lub powiązanych z zaburzeniami rozwoju. Oznacza to istnienie silnej presji selekcyjnej nakierowanej na usuwanie wadliwych wariantów. Proces ten ma charakter rywalizacji, w której wygrywają komórki o optymalnym profilu genetycznym i funkcjonalnym, co wskazuje, że synaptogeneza odgrywa bezpośrednią rolę w sterowaniu jakością genetyczną całego układu nerwowego.
Co wpływa na wady genetyczne płodu?
Źródłem powstawania tak licznych błędów genetycznych w stadium płodowym jest m.in. stres replikacyjny podczas podziałów komórek macierzystych. Powstające wtedy mikrojądra i pęknięcia podwójnej nici DNA prowadzą do powstawania rozległych zmian w chromosomach. Choć część z tych uszkodzeń jest usuwana tuż przed narodzinami, wolniejszy proces oczyszczania trwa przez całe późniejsze życie człowieka.
Gdy mechanizm selekcji w okresie okołoporodowym zawodzi, uszkodzone komórki mogą przetrwać i zaburzyć pracę sieci neuronowych. "Mogłoby dojść do sytuacji, w której masz mniej komórek, niż potrzeba do prawidłowego funkcjonowania mózgu, albo masz zbyt wiele komórek, które nie zostały wyeliminowane i nie działają" - ostrzega Natalia De Marco Garcia z Weill Cornell Medical College.
Prowadzi to do powstania kaskady problemów funkcjonalnych, które mogą ujawnić się w pierwszych latach życia dziecka, a badacze powiązali nieprawidłowości w tym obszarze z podłożem takich przypadłości jak spektrum autyzmu, schizofrenia czy padaczka.
Szacuje się, że w ciągu 60 lat życia ludzki mózg traci stopniowo około 13 proc. neuronów noszących mniejsze ubytki genetyczne. Wskaźnik ten odpowiada danym znanym z wcześniejszych badań stereologicznych o powolnym spadku liczby neuronów w starzejącym się organizmie. Naturalna selekcja działa więc stale, choć z różną intensywnością na poszczególnych etapach rozwoju.
Przyszłość badań nad chorobami neuropsychiatrycznymi
Zrozumienie sposobu, w jaki mózg eliminuje niepełnowartościowe komórki, otwiera nowe ścieżki w diagnostyce i badaniach nad neurorozwojem. Naukowcy mają nadzieję, że dokładne poznanie tych szlaków pozwoli ustalić, dlaczego u niektórych pacjentów proces czyszczenia nie przebiega prawidłowo. Może to wyjaśnić genetyczne podłoże wielu chorób neuropsychiatrycznych.
Główna autorka pracy, Diane Shao z Boston Children's Hospital, zamierza kontynuować analizy pod kątem powiązań między jakością genomu neuronów a zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Wskazuje ona, że zmienność liczby kopii genów odgrywa istotną rolę w powstawaniu tych schorzeń. Poznanie dokładnych ram czasowych eliminacji komórek pozwoli lepiej chronić rozwijający się układ nerwowy.
"To przełomowe odkrycie, ale wciąż dotykamy jedynie powierzchni problemu" - zastrzega recenzent badania, Christos Proukakis z University College London. Co dalej? Niektórzy eksperci postulują rozszerzenie zakresu analiz na inne typy komórek nerwowych w ludzkim ciele, ze szczególnym uwzględnieniem neuronów dopaminergicznych, których uszkodzenia leżą u podstaw rozwoju choroby Parkinsona. Dalsze prace pozwolą też ocenić, na ile czynniki środowiskowe i genetyczne mogą zakłócać ten naturalny system kontroli jakości.
Źródła:
- Shao, D.D., Zhao, Y., Brew, J. et al. Perinatal elimination of genetically aberrant human cortical neurons. Nature (2026). DOI: 10.1038/s41586-026-11190-3
- Ledford H. The brain liquidates billions of mutant neurons around the time we're born. Nature (2026). DOI: 10.1038/d41586-026-03444-x













