Smog spowija polskie miasta. Jak się chronić i czy można wychodzić z domu?

Smog to niekorzystne zjawisko, będące połączeniem zanieczyszczeń powietrza i zjawisk atmosferycznych. Jego nazwa wywodzi się z połączenia angielskich słów smoke (dym) i fog (mgła). Smog bywa często mylony z niegroźną mgłą, ale w rzeczywistości jest szkodliwy. Jak on powstaje? Wyróżnia się zasadniczo dwa rodzaje tego zjawiska. Smog fotochemiczny (letni, typu Los Angeles) powstaje w upalne dni w dużych, zakorkowanych miastach wskutek emisji tlenków azotu i węglowodorów w transporcie samochodowym. W Polsce dominuje jednak drugi rodzaj - szczególnie w okresie zimowym.

Smog w Polsce to zazwyczaj tzw. smog londyński (zimowy i kwaśny). Jest to duży problem w okresie od listopada do marca, czyli w sezonie grzewczym. Wiele gospodarstw domowych zaczyna ogrzewać się węglem i drewnem, niejednokrotnie paląc w starych piecach (tzw. kopciuchach), a elektrownie i przemysł pracują pełną parą.

Aby powstał smog, nie wystarczy jednak samo kopcenie. Drugim koniecznym warunkiem jest odpowiednia pogoda. Musi być bezwietrznie i wilgotno, aby pojawiła się mgła, a także panować musi tzw. inwersja temperatury. Normalnie ciepłe powietrze unosi się razem z dymem. Przy inwersji nad ziemią zalega warstwa zimnego powietrza, którą przykrywa cieplejsza masa. W efekcie zanieczyszczenia zostają uwięzione nisko nad ziemią, tworząc ciemną, gęstą, toksyczną mgłę.

Smog to mieszanka toksycznych substancji zawieszonych we mgle lub uwięzionych nisko nad ziemią. Zanieczyszczenia jak gdyby przyklejają się do kropelek mgły. Warto jednak pamiętać, że powietrze może być zanieczyszczone także bez mgły i nawet w słoneczne, suche dni. Toksyny nie muszą wtedy tworzyć ciemnej, brudnej zawiesiny nad miastem. I choć są niewidoczne lub ledwo widzialne, to nadal trują.

Sprawdźmy teraz, z czego składa się smog. Głównym składnikiem niepożądanym są pyły zawieszone (PM10 i PM2.5), będące produktami spalania. To drobne cząsteczki sadzy, popiołu, krzemionki i metali ciężkich. Szczególnie groźny dla zdrowia jest pył PM2.5, którego cząstki o średnicy do 2,5 mikrometra z łatwością przenikają głęboko do płuc, a nawet do krwiobiegu. Mogą one wywoływać m.in. choroby układu oddechowego i sercowo-naczyniowego, a także astmę, nowotwory i udary.

Innymi składnikami smogu zimowego są wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, takie jak rakotwórczy benzo(a)piren, dwutlenek siarki pochodzący ze spalania niskiej jakości węgla, ozon troposferyczny, który jest toksyczny w warstwie przy ziemi, a także tlenek węgla (czad). Jest to zatem koktajl naprawdę trujących substancji, których lepiej jest nie wdychać.

Jakość powietrza w Polsce jest stale monitorowana. Gdy na danym terenie jest ona zła (lub taka jest prognoza), Rządowe Centrum Bezpieczeństwa wysyła do mieszkańców ostrzeżenie. Przykładowo w czwartek (22 stycznia) trafił on do mieszkańców wybranych miast i powiatów w województwach śląskim, kujawsko-pomorskim, mazowieckim, podkarpackim, łódzkim, lubelskim, małopolskim i świętokrzyskim. Przykładowa treść takiego alertu RCB to "Uwaga! Dziś (22.01) prognozowana jest zła jakość powietrza w zakresie pyłu zawieszonego PM10 (smog). Unikaj aktywności na zewnątrz".

Unikanie aktywności na świeżym powietrzu, wliczając w to spacery i uprawianie sportu na zewnątrz, to główne zalecenie. Najlepiej więc nie wychodzić z domu, gdy jest smog. Gdy zaś pozostajemy w budynkach, należy ograniczyć wietrzenie pomieszczeń. Smog może być niewidoczny z bliska, ale zanieczyszczone powietrze wchodzi przez okna do domu, więc samo unikanie wychodzenia na zewnątrz nic nie da.

Gdy musisz wyjść z domu, sprawdź jakość powietrza w aplikacji (np. Airly, Kanarek, Jakość powietrza w Polsce) i zdecyduj, czy chcesz skrócić aktywności do niezbędnego minimum bądź czy możesz pozwolić sobie na dłuższy spacer. Gdy prognozy są złe, pomocna okaże się maska antysmogowa.

Najlepszą metodą ochrony przed smogiem na zewnątrz jest wspomniana maska antysmogowa. Nie jest to zwyczajna maseczka chirurgiczna ani tym bardziej tekstylna. Zwykły szalik, chustka czy arafatka także nie zdadzą egzaminu, ale lepsze to niż nic. Maska antysmogowa powinna posiadać filtr HEPA oraz certyfikat N99 lub FFP3 (oba typy masek zatrzymują co najmniej 99% cząsteczek stałych). Mają one wysoką skuteczność filtracji i chronią przed pyłem PM2.5 (zatrzymując 94-95% tego pyłu), który zwykłe materiały przepuszczają. Ważne jest, by maseczka ściśle przylegała do twarzy, zasłaniając usta i nos, a także miała czysty i drożny filtr. Ten należy wymieniać co 20-40 godzin użytkowania.

Wysoka skuteczność maski antysmogowej wiąże się jednak z pewnymi niedogodnościami. Stawia ona większy opór podczas oddychania niż np. maseczka chirurgiczna, co może być uciążliwe przy dłuższym stosowaniu lub wysiłku fizycznym. Jest to jednak dobra codzienna ochrona przed smogiem.

Kiedy zostajesz w domu podczas smogowych dni, unikaj wietrzenia pomieszczeń. Szkodliwe pyły wpadają bowiem przez uchylone okna i trują domowników. Dodatkowo możesz rozważyć zakup oczyszczacza powietrza, zwłaszcza takiego z filtrem HEPA H13 oraz filtrem węglowym pochłaniającym szkodliwe gazy i zapachy. Jedno takie urządzenie oczyści powietrze w jednym pomieszczeniu. Jest to koszt od kilkuset do ponad tysiąca złotych.

Można też zaopatrzyć się w rośliny doniczkowe, które choć nie zastąpią oczyszczacza powietrza, to wspomogą filtrowanie toksyn. Pomocne mogą okazać się gatunki takie jak skrzydłokwiat, wężownica (sansewieria) czy zielistka.

A gdy wracasz do domu w smogowy dzień, pamiętaj, że pył osiada praktycznie na wszystkim. Pamiętaj o zasadach higieny. Umyj ręce i twarz pod bieżącą wodą. Możesz także przepłukać nos solą morską. Z kolei w dni z wysokim zanieczyszczeniem powietrza warto po powrocie umyć także włosy i zmienić ubranie.

Warto również wzmacniać swój organizm i wspomagać go w usuwaniu toksyn i neutralizacji stanów zapalnych powodowanych przez wolne rodniki generowane w organizmie przez zanieczyszczenia. Warto jeść dużo owoców i warzyw bogatych w antyoksydanty - witaminy A, C, E oraz selen, a także żywność bogatą w kwasy tłuszczowe omega-3. Należy również pić dużo wody, która pomaga wydalać toksyny oraz nawilżać błony śluzowe.