Tajemnice błyskawic. Od atrybutów bogów do niezwykłych zjawisk burzowych

Błyskawice od lat fascynują ludzi. Są to jedne z najbardziej spektakularnych zjawisk atmosferycznych, które w ułamku sekundy są w stanie rozświetlić całe niebo.

W mitologii błyskawica jest zazwyczaj bronią lub atrybutem boga gromowładnego, symbolizując siłę, władzę i porządek. U Greków Zeus - władca wszystkich bogów - stał na straży praw i zapewniał sprawiedliwość. Jego atrybutami była m.in. błyskawica, którą raził tych, którzy łamali boskie prawa.

Podobną funkcję pełniła w mitologii nordyckiej, gdzie należała do Thora, który swoim młotem odpędzał chaos i siły zagrażające ludziom oraz bogom. Również słowiańskie wierzenia miały swojego boga burzy - Peruna, od którego wzięło się słowo piorun. Uderzenie pioruna traktowano jako znak boskiego osądu lub walki dobra ze złem, a drzewo trafione piorunem uznawano za święte.

Kiedy podczas burzy gromadzą się przeciwne ładunki elektryczne w chmurach lub między chmurą a ziemią, następuje potężne wyładowanie elektrostatyczne w atmosferze. Prowadzą one do błyskawicy oraz grzmotu.

Piorun to nic innego jak kanał plazmy - czwarty stan skupienia materii. Jest to zjonizowane, gorące powietrze z przepływającymi jonami i elektronami, które tworzy się podczas wyładowania atmosferycznego, emitując światło i ciepło. Podobne zjawiska dzieją się w gwiazdach, jednak tam jest to znacznie dłuższe i intensywniejsze.

Błyskawicę widzimy niemal natychmiast po wystąpieniu, a odgłos grzmotu pojawia się później. Powszechnie mówi się, że każda sekunda opóźnienia grzmotu od błyskawicy oznacza, że burza jest oddalona o kilometr od miejsca, w którym stoimy. W rzeczywistości musi minąć około 3 sekund, aby burza przebyła kilometr. Wystarczy więc policzyć liczbę sekund i podzielić ją przez trzy. Jeśli grzmot następuje natychmiast - burza jest nad tobą, więc musisz być ostrożny.

Ziemia nie jest jedynym miejscem występowania błyskawic. Naukowcy niedawno po raz pierwszy wykryli je również na Marsie.

Na Ziemi występują dwa główne rodzaje piorunów:

• piorun wewnątrzchmurowy (lub międzychmurowy),
• piorun z chmury do ziemi.

Ten pierwszy przemieszcza się z jednej części chmury do drugiej, nie docierając do ziemi. Kiedy widzisz rozświetlającą się na chwilę chmurę podczas burzy, to właśnie błyskawica ją przecięła. Czasami można ją zobaczyć, szczególnie kiedy wędruje od chmury do chmury. Występuje wtedy, gdy nagromadzenie ładunku elektrycznego jest bardzo zróżnicowane w różnych częściach chmury.

Drugi rodzaj to ten najbardziej charakterystyczny dla burzy: błyskawica wędruje z chmury do ziemi. Stanowi ona bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa, powodując szkody na całym świecie.

Podczas burzy mogą pojawić się także nieco mniej popularne błyskawice, które zawsze robią ogromne wrażenie, lecz są również niebezpieczne. Piorun kulisty jest bardzo rzadkim i tajemniczym zjawiskiem atmosferycznym. Objawia się jako świecąca, poruszająca się kula o rozmiarach od kilku centymetrów do metra. Wydaje z siebie dźwięki syczenia lub trzasku. Potrafi przenikać przez budynki i może być bardzo niebezpieczny.

Niezwykle widowiskowym zjawiskiem są sprite'y, zwane również duszkami, czyli wielkoskalowe wyładowania elektryczne w jonosferze, które obserwujemy jako duże, słabo świecące błyski (najlepiej widoczna jest ich dolna część, czyli czerwone strugi), powstające ponad aktywnym systemem burzowym (są związane z wyładowaniami z chmury do gruntu oraz pomiędzy chmurami).

Okazuje się, że cieplejsze powietrze może pomieścić więcej pary wodnej, co może powodować silniejsze burze konwekcyjne i pioruny. A większa liczba wyładowań atmosferycznych może powodować ocieplenie, ponieważ rozbijają one cząsteczki azotu i tlenu w atmosferze, wytwarzając ozon, który ma działanie ocieplające. Burze nie są jednak główną przyczyną globalnego ocieplenia.