Twierdza, która nigdy nie została zdobyta. Nawet Napoleon nie dał rady

Początki tej niezwykłej twierdzy sięgają 1765 roku. Twierdza Srebrnogórska została wzniesiona z rozkazu króla Prus Fryderyka II Wielkiego. Ten w Niemczech kojarzy się z symbolem mocarstwowości, koniec końców uczynił Prusy potęgą. Nad Wisłą natomiast uważany jest za głównego sprawcę rozbiorów Polski. Finalnie to właśnie on, wraz z Austrią i Rosją, zainicjował rozpad Rzeczpospolitej.

Pomijając rozbiorowe role Fryderyka, twierdza miała za zadanie zabezpieczyć militarnie Śląsk zdobyty przez Prusy w 1740 roku w wyniku wojen śląskich przed Austrią. Ta bowiem nie pogodziła się z utratą regionu i realnie groziła próbą jego odbicia. Budowa twiedzy Srebrnej Góry zakończyła się w 1777 roku. Zbudowana została według projektu płka Ludwiga Wilhelma Regelera, a współpracowali z nim inżynierowie wojskowi, m.in.: Foris, Gontzenbach, Hartmann, Lahr, Strauss czy Wetig. Monumentalne założenie obronne zajęło obszar 106 hektarów.

Fortyfikację ulokowano na wzniesieniach nad Przełęczą Srebrną - Forteczna Góra (Warowna, 686 m) oraz Ostróg (627 m). W budowie fortyfikacji brało udział ponad 4 tysiące robotników, a koszty budowli były zawrotne jak na tamte czasy. Te wyniosły aż 1,7 mln talarów. Sama nazwa Srebrna Góra wzięła się z założonej w tym miejscu w XIV wieku osady górniczej. W wąskiej dolinie, oddzielającej Góry Sowie od Gór Bardzkich, wydobywano, co nie będzie żadnym zaskoczeniem, srebro.

To, co wyróżnia Srebrną Górę od innych to przede wszystkim imponujące fortyfikacje. Budowana w XVIII wieku należała do najnowocześniejszych tego typu budowli. Zaprojektowana w oparciu o nowożytną sztukę fortyfikacji umożliwiła powstanie ciągu budowli obronnych w postaci samodzielnych fortów. Te powstały na skutek przemodelowania wierzchołków i zboczy sudeckiego grzbietu, co uczyniło Twierdzę Srebrnej Góry nie do zdobycia. Co więcej, to największa tego typu budowla w Europie.

Twierdza Srebrna Góra składa się z kilku wysuniętych dzieł artyleryjskich i rdzenia. Jej trzon składa się z wieńca bastionów i kleszczy, z imponującym i zarazem największym w Europie donżonem w środku. Ten jest najwyższym fortem w twierdzy i ma 120 metrów szerokości i 120 długości. W jego skład wchodzą cztery duże bastiony wieżowe: Wieża Miejska (pd-wsch.), Nowomiejska (pd-zach.), Wyższa (pn-zach.) i Niższa (pd-wsch.). Platforma na szczycie wznosi 30 metrów ponad suchą fosą.

W twierdzy srebrnogórskiej znajduje się aż 151 pomieszczeń fortecznych, czyli tak zwanych kazamat. Łącznie na trzech kondygnacjach znajdują się ogromne magazyny, zbrojownia, kaplica, więzienie, szpital, piekarnia, browar, warsztaty rzemieślnicze i prochownia. W praktyce Twierdza Srebrna Góra była samowystarczalnym fortem. Szacuje się, że nagromadzone zapasy mogły wystarczyć nawet na pięć miesięcy oblężenia. Wystarczająco długo, by poczekać na militarne wsparcie sojuszników. W twierdzy mogło przebywać 3756 żołnierzy, a do obrony fortecy służyły 264 działa i moździerze.

Koniec XVIII i początek XIX wieku to znaczna rewizja europejskiej mapy. Z tej zniknęła Polska, Imperium Rosyjskie zajmowało tereny nad Morzem Czarnym i w Skandynawii, a Francja anektowała Belgię, Luksemburg i niemieckie tereny lewego brzegu Renu. Do 1806 Napoleon I Bonaparte podporządkował sobie także Holandię, Szwajcarię, Włochy i znaczną część Niemiec. Ogromną zmianą było także scalenie licznych zachodnich państw niemieckich w Związek Reński. Doszło do formalnego rozwiązania Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, co nie podobało się Prusom, które wystosowały ultimatum do cesarza Francuzów.

W odpowiedzi Napoleon Bonaparte wkroczył ze swymi armiami do Prus i po dwóch tygodniach, 14 października 1806, Francuzi rozgromili wojska pruskie w dwóch bitwach pod Jeną i Auerstedt. Następnie zajęli Berlin i prawie całe terytorium Prus po Warszawę. A już rok później wojska Napoleona próbowały zdobyć największą w Europie twierdzę górską, Srebrną Górę właśnie.

Oblężenie twierdzy rozpoczęło się 28 czerwca pod dowództwem Hieronima Bonapartego, najmłodszego brata Napoleona. Bawarczycy i Wirtemberczycy podjęli próbę zdobycia twierdzy szturmem. Równie szybką, co bezskuteczną, ponieważ już kilkanaście dni później, dokładnie 7 lipca, podpisano porozumienie w Tylży, które kończyło wojnę z Prusami. Podczas oblężenia Srebrnej Góry najbardziej ucierpiało... miasteczko, które strawił pożar.

Co ciekawe, stacjonujący w twierdzy żołnierze bardziej niż oblężenia obawiali się drastycznych kar. W arsenale fortu przechowywano bowiem kilka tysięcy muszkietów, z czego w początkowym okresie funkcjonowania aż trzy muszkiety przypadały na jednego żołnierza. Co więcej, niemal z każdego pomieszczenia dało się ostrzeliwać wroga. Żołnierze mogli czuć się bezpiecznie, chyba że łamali wojskowe prawo. Wspomniany bowiem na początku tekstu oświecony Fryderyk II wprowadził drastyczne kary cielesne. Aby zachować dyscyplinę, dezerterom obcinano uszy i nos. Tak więc istniało większe prawdopodobieństwo okaleczenia przez swoich niż w czasie oblężenia twierdzy.

Co interesujące z perspektywy militarnej historii, wojenne losy twierdzy nie trwały nawet stu lat. Już bowiem w 1867 roku zmiany w technice wojennej sprawiły, że forteca przestała spełniać swoje pierwotne funkcje. Co więcej, pokój pomiędzy Prusami i Austriakami sprawił, że warownia nie miała przed kim strzec przejścia między Górami Sowimi i Bardzkimi, czyli potencjalnego kierunku wtargnięcia wojsk z Czech na Śląsk. Twierdza zaczęła być wykorzystywana jako plac do detonacji podczas testowania materiałów wybuchowych.

Jednocześnie zmieniło się otoczenie, ponieważ przez lata obecność wojsk zapewniał utrzymanie mieszkańcom. Po rozwiązaniu garnizonu rozwinięto przemysł, otwarto kilka przędzalni, garbarnię, wytwórnię wyrobów metalowych, a także fabrykę zegarków kieszonkowych Eppnera, która zajęła dawne budynki koszar. Sama twierdza, po przeprowadzeniu prac restauracyjnych, stała się atrakcją turystyczną pod koniec XIX wieku. Z czasem w głównym forcie zaczęła funkcjonować restauracja, otworzono także muzeum broni, izbę pamięci i platformę widokową. Czarna karta historii przypada na II wojnę światową, kiedy to w Srebrnej Górze utworzono karny obóz jeniecki Oflag VIII B, a później Stalag 367, w którym przetrzymywano jeńców wojennych.

Jak wygląda zwiedzanie Srebrnej Góry dzisiaj? To odbywa się pod opieką przewodnika i ma bardzo ciekawą formę prezentacji, ponieważ turystów oprowadza przewodnik przebrany w strój żołnierza z epoki napoleońskiej. Do tego wyposażony jest w replikę broni czarnoprochowej. Oprowadzanie trwa około 70 minut, a podczas wycieczki można zobaczyć między innymi donjon, makietę twierdzy, podziemne kazamaty, wykutą w skale studnię, izbę żołnierską, artylerię forteczną oraz ruiny lazaretu. Co ciekawe, do twierdzy można wejść nawet z psem, a bilet normalny kosztuje 50 zł.