W skrócie
- Ekstremalnie Wielki Teleskop (ELT) budowany na pustyni Atakama pomyślnie przeszedł test obrotu konstrukcji ważącej obecnie około 3,5 tys. ton.
- Oddanie teleskopu do użytku planowane jest na 2028 rok, a jego ostateczna waga po instalacji wszystkich instrumentów naukowych przekroczy 4,6 tys. ton.
- Główne zwierciadło teleskopu o średnicy 39,2 metra ma składać się z 798 segmentów, co pozwoli na uzyskanie obrazów 16 razy ostrzejszych niż z teleskopu Hubble'a.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Ekstremalnie Wielki Teleskop to projekt realizowany przez Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO), którego jednym z kilkunastu członków jest Polska. Prace zmierzają w dobrym kierunku i jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, to największy teleskop optyczny na świecie zostanie oddany do użytku już za około dwa lata.
Ekstremalnie Wielki Teleskop osiągnął kolejny kamień milowy
Prace nad ELT rozpoczęły się kilkanaście lat temu. Ruszyły w 2014 r. i na miejsce budowy wybrano górę Cerro Armazones o wysokości 3060 m n.p.m., która znajduje się w centralnej części pustyni Atakama w Chile. W ramach ciekawostki warto dodać, że zaledwie 20 kilometrów dalej jest obserwatorium Cerro Paranal, gdzie znajduje się VLT, czyli Bardzo Duży Teleskop również należący do ESO.
Po kilkunastu latach od rozpoczęcia prac nad Ekstremalnie Wielkim Teleskopem udało się osiągnąć kolejny kamień milowy na drodze do celu sfinalizowania projektu. Po raz pierwszy udało się obrócić konstrukcję ELT wokół jego osi pionowej, a nie było to łatwe zadanie.
Konstrukcja jest ogromna i bardzo ciężka. Obecna waga to około 3,5 tys. ton. Wielkie rozmiary uwydatnia zdjęcie widoczne wyżej, które zrobiono w trakcie kluczowego momentu. Rozruch został wykonany ręcznie. Dopiero przesunięcie teleskopu o centymetry wprawiło silniki w ruch.
Dla mnie to piękne przypomnienie tego, co można osiągnąć, gdy ludzie dążą w tym samym kierunku, dosłownie i w przenośni
Ostatecznie Ekstremalnie Wielki Teleskop będzie jeszcze cięższy. Po instalacji luster oraz instrumentów naukowych całkowita waga wzrośnie do ponad 4,6 tys. ton.
Kiedy Europejskie Obserwatorium Południowe ukończy prace nad ELT?
Ekstremalnie Wielki Teleskop powstaje już kilkanaście lat i jego główna konstrukcja jest już gotowa. Inżynierowie muszą jeszcze umieścić zwierciadła oraz instrumenty naukowe i przeprowadzić prace wykończeniowe. Europejskie Obserwatorium Południowe wierzy, że pierwsze światło teleskopu uda się uzyskać już w 2028 r.
Dekadę temu ESO przeznaczyło 400 mln euro na budowę konstrukcji oraz kopuły, których budowa rozpoczęła się w 2017 r. Ostatecznie cały projekt ma pochłonąć około 1,3 mld euro.
Warto dodać, że szczyt góry Cerro Armazones, gdzie powstaje ELT, musiał zostać zerwany i wyrównany. Jego wysokość zmniejszono o 18 metrów. W tym celu wykorzystano materiały wybuchowe.
Wybór miejsca był nieprzypadkowy. Niebo nad Cerro Armazones jest wyjątkowo suche i w powietrzu jest bardzo mało pary wodnej. Ponadto lokalizacja jest wyjątkowo ciemna. Jedyne zanieczyszczenie sztucznym światłem występuje na północno-zachodnim horyzoncie. Pochodzą od nadmorskiego miasta Antofagasta, które znajduje się w odległości 36 kilometrów.
Ekstremalnie Wielki Teleskop otrzyma potężne zwierciadło
Jednym z najuważniejszych elementów projektu ELT jest jego zwierciadło. Będzie to największy teleskop optyczny na świecie i na podczerwień. Główne zwierciadło ma dysponować średnicą aż 39,2 metra i zostanie wykonane z 798 sześciokątnych elementów, których maksymalna przekątna nie przekracza 1,4 metra i grubości 5 centymetrów. Ponadto obserwatorium dostanie cztery lustra wtórne.
Każdy z kilkuset elementów zwierciadeł otrzyma po trzy siłowniki. Pozwolą one na indywidualne ustawianie. Natomiast dodatkowe czujniki umożliwią uniknięcie ewentualnych kolizji podczas regulacji geometrii. Część z nich może poruszać się nawet tysiące razy na sekundę!
Główne zwierciadło w połączeniu z lustrami wtórnymi zapewni naukowcom aż 978 metrów kwadratowych powierzchni zbierającej. To absolutny rekord i 13 razy więcej w porównaniu do największych z dotychczasowych teleskopów.
Produkcję elementów zwierciadła powierzono niemieckiej firmie Schott, która specjalizuje się w rozwiązaniach optycznych. Łącznie wyprodukowano 949 segmentów i ostatnie z nich ukończono w czerwcu 2024 r. Następnie trafiły do francuskiego Safran Reosc w celu polerowania z dokładnością do 10 nanometrów. To mniej niż jedna tysięczna grubości ludzkiego włosa.
ELT zapewni do 16 razy lepsze obrazy niż Kosmiczny Teleskop Hubble'a
Tak wielka powierzchnia zwierciadła sprawi, że Ekstremalnie Wielki Teleskop ma pozwolić na uzyskanie do 16 razy ostrzejszych obrazów niż Kosmiczny Teleskop Hubble'a. Potężne możliwości obserwatorium zostaną wykorzystane przez naukowców na różne sposoby. Program badawczy ELT będzie koncentrować się na ośmiu głównych obszarach naukowych i są to:
- Egzoplanety, czyli planety pozasłoneczne
- Czarne dziury
- Galaktyki
- Kosmologia
- Fizyka fundamentalna
Wisienką na torcie mają być nieoczekiwane odkrycia, które mogą zelektryzować świat nauki.
W pierwszej kolejności Ekstremalnie Wielki Teleskop ma zostać wykorzystany do badań obiektów w Układzie Słonecznym. Ma prześwietlić atmosfery gazowych olbrzymów czy zbadać wybrane księżyce Jowisza oraz Saturna. Uczeni chcą też skupić się na pasie planetoid między Marsem a Jowiszem oraz Pasie Kuipera.
W szczególności interesujące wydają się badania egzoplanet. ELT będzie w stanie prześwietlać atmosfery światów pozasłonecznych, co będzie szczególnie ważne pod kątem poszukiwania ewentualnej Ziemi 2.0. Ekstremalnie Wielki Teleskop ma wspomóc misję PLATO (PLAnetary Transits and Oscillations of stars) Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA), której start planowany jest obecnie na marzec 2027 r.
Oczekiwania wobec ELT są ogromne. Dzięki udziałowi Polski w Europejskim Obserwatorium Południowym z możliwości teleskopu będą mogli skorzystać także nasi badacze.
