Kalendarz, astronomia czy natura. Czy jest już wiosna?

Jeśliby spytać astronomów, kiedy zaczyna się wiosna - szybko dadzą jasną i precyzyjną odpowiedź - 21 marca. Po chwili zastanowienia mogą dodać - lub 20 marca. Z czego to wynika? Początek astronomicznej wiosny wyznacza równonoc, czyli moment, w którym noc i dzień mają taką samą długość, a oś ziemska znajduje się pod kątem prostym względem linii Słońce-Ziemia. Ze względu na lata przystępne jest to data ruchoma i wypada 21 marca lub 20 marca jak w 2026 roku. W rzeczywistości takie ułożenie planet trwa kilka minut i w 2026 roku możemy je zaobserwować o godzinie 15:46.

W momencie równonocy promienie Słońca padają prostopadle na równik, dzięki czemu na całej Ziemi noc i dzień mają taką samą długość i trwają ok. 12 godzin. To właśnie wówczas na półkuli północnej rozpoczyna się wiosna, a na półkuli południowej jesień.

Astronomiczna wiosna była wypatrywana przez człowieka już od starożytności, czego dowodem są prehistoryczne budowle. Wykorzystywano zjawisko równonocy do wyznaczania pór roku i czasu obrzędów. Można tu wymienić nie tylko Stonehenge, w którym 20 marca Słońce ustawia się w jednej linii z kamieniami, ale także piramidę Kukulkana położoną w starożytnym mieście Chichén Itzá w Meksyku i wybudowaną przez Majów.

Tam w dniu równonocy promienie Słońca oświetlają narożnik piramidy w taki sposób, że cień rzucany na północną ścianę budowli ma kształt węża. Cień kończy rzeźba głowy pierzastego węża umieszczona na końcu balustrady. W tym dniu Kukulkan - bóg i władca czterech żywiołów, stworzyciel świata, uznawany za bóstwo zmartwychwstania i odrodzenia zstępował na piramidę w postaci pierzastego węża.

Szukając początku wiosny, można spojrzeć do kalendarza. Tam znajdziemy stałą datę wyznaczoną na 21 marca. Jasne jak słońce. Podobne stałe daty podadzą meteorolodzy. Dla nich jednak wiosna zaczyna się 1 marca, a kończy z końcem maja. Wszystko to ma ułatwić badania statystyczne i porównywanie zjawisk zachodzących w pogodzie z latami ubiegłymi. Dla meteorologów każda pora roku trwa dokładnie trzy miesiące.

Podobną przewidywalność w wyznaczaniu początku wiosny można odnaleźć w badaniach etnograficznych. Pewne zwyczaje i rytuały obecne w polskiej kulturze jasno wyznaczały początek wiosny. Znamienitym przykładem jest oczywiście topienie Marzanny, które przypadało w czwartą niedzielę Wielkiego Postu. Wówczas dziewczęta ubierały słomianą kukłę, nosiły ją po wsi, a następnie topiły w rzece lub paliły. Miało to wypędzić zimę. Po topieniu Marzanny do wsi zanoszono gaik - wiecznie zieloną gałązkę jodłową czy świerkową, ozdobioną wstążkami, która jako symbol odradzającego się życia miała zwiastować wiosnę.

A co z przebiśniegami, krokusami i pąkami liści na drzewach. Czy to nie jest oznaka wiosny? Jak najbardziej, odpowiedzą specjaliści w dziedzinie fenologii, którzy obserwując przyrodę i fazy rozwoju poszczególnych roślin wyznaczają pory roku. Wśród fenofaz zwiastujących wiosnę możemy wymienić:

• otwieranie się pączków liściowych,
• kwitnienie,
• listnienie.

Według fenologii odpowiednia faza rozwoju konkretnych roślin wyznacza początek przedwiośnia, wczesnej wiosny i pełnej wiosny. Kiedy zaczyna się wiosna?

• Przedwiośnie zaczyna się, kiedy kwitnie leszczyna, krokus, przebiśnieg, zawilec gajowy, podbiał czy kaczeniec. Pojawiają się także pąki modrzewia.
• Wczesną wiosnę wyznaczają kwiaty pierwiosnka lekarskiego, jabłoni, gruszy, czeremchy czy modrzewia. Pojawiają się także liście klonu, brzozy, dębu czy buku.
• O pełnej wiośnie możemy mówić, gdy zakwitnie kasztanowiec, głóg, narcyz, żyto czy jarzębina.

Oznaki wiosny fenologicznej należy szukać wśród roślin dziko rosnących, a nie hodowanych. To one swój cykl wegetacyjny w pełni uzależniają od zjawisk pogodowych i temperatury powietrza. Nawozy czy zabiegi pielęgnacyjne nie mają wpływu na ich wegetację.

Wiosna fenologiczna jest jednak najbardziej zmienna, ponieważ wszystko zależy od warunków atmosferycznych i przede wszystkim temperatury powietrza, która wpływa na rozpoczęcie wegetacji roślin. Postępujące zmiany klimatyczne sprawiają, że zimy są coraz cieplejsze, a wiosna przychodzi coraz wcześniej.

Choć ogólne tendencje przesuwają wiosnę o średnio 1-2 dni do przodu, tak ekstremalne zjawiska pojawiające się w konkretnych latach mogą lokalnie przyspieszyć wiosnę o nawet dwa tygodnie. Przykładem może być rok 2023, w którym wiosna na Wyżynie Małopolskiej przyszła o 2 tygodnie wcześniej, a w całym kraju średnio o 10 dni wcześniej. Wpływ miała na to wyższa temperatura zarówno w styczniu, jak i lutym, która spowodowała szybsze rozpoczęcie wegetacji roślin.

Jak również pokazał rok 2023, wiąże się to z dużym ryzykiem. Nagłe przymrozki, które nastąpiły w kwietniu, ponownie opóźniły wegetację roślin. Z tego powodu wiele rozwiniętych już kwiatów czy młodych pędów przemarzła.

Kiedy zaczyna się wiosna? To zależy jaka. Jeśli lubisz precyzję - zajrzyj do kalendarza i poczekaj do 21 marca. Dzień wcześniej możesz świętować przyjście wiosny wśród turystów zgromadzonych wokół Stonehenge lub u podstawy piramidy Kukulkana. Możesz też wyjść na zewnątrz i poszukać przebiśniegów, a kiedy je znajdziesz zaśpiewać im cicho "wiosna, wiosna, ach to ty!".