Odkrycie rzuca nowe światło na rolnicze zaplecze jednego z najwcześniejszych ośrodków miejskich Mezopotamii, który w tradycji sumeryjskiej zajmował szczególne miejsce jako siedziba pierwszych królów. Eridu, bo o nim właśnie mowa, powstało w VI tysiącleciu p.n.e. na obszarze, na którym warunki naturalne nie sprzyjały rolnictwu.
Eridu skrywało rozbudowany system kanałów
Niewielkie opady sprawiały, że uprawa roślin wymagała dostarczania wody z rzek. Jednocześnie położenie miasta w pobliżu dawnego koryta Eufratu stwarzało możliwość wykorzystania wód rzecznych do nawadniania okolicznych terenów. Archeolodzy wiedzieli o istnieniu dawnych kanałów w tym regionie, jednak ustalenie ich wieku i odtworzenie kolejnych etapów rozwoju sieci irygacyjnej pozostawało problemem.
Nowe badania przeprowadzone przez Louise Rayne z Newcastle University, Michelle de Gruchy, Jaafara Jotheriego z University of Al-Qadisiyah oraz Raheema Abdana z University of Thi-Qar pozwoliły po raz pierwszy naukowo datować wybrane pozostałości systemów nawadniania w okolicach Eridu.
Starożytne kanały widoczne z kosmosu
Badacze rozpoczęli od analizy wysokorozdzielczych zdjęć satelitarnych, w tym obrazów VISION-1 oraz materiałów dostępnych w Google Earth. Poszukiwali śladów dawnych kanałów i charakterystycznych wachlarzowatych form terenu, powstających w miejscach, w których woda rozlewała się z koryt rzecznych na otaczającą równinę. W krajobrazie południowej Mezopotamii tego rodzaju struktury mogły powstawać naturalnie, ale miejscowa ludność mogła je również przekształcać i wykorzystywać do kierowania wody na pola uprawne.
Zobacz również:
Szczególnie interesujące okazały się ślady kanałów rozchodzących się od nieistniejącej już odnogi Eufratu. Na zdjęciach satelitarnych widoczne były miejsca, w których jedne kanały przecinały lub nakładały się na inne. Sugerowało to, że sieć powstawała stopniowo i była wielokrotnie przebudowywana. Aby zweryfikować te obserwacje, w 2020 roku naukowcy przeprowadzili badania terenowe.
Pobrali próbki z pozostałości kanałów oraz dawnego koryta rzeki, a następnie poddali je datowaniu metodą radiowęglową z wykorzystaniem akceleratorowej spektrometrii mas. Wyniki wskazały, że badane struktury pochodzą z okresu od V do II tysiąclecia p.n.e. Oznacza to, że systemy nawadniania rozwijały się w okolicach Eridu przez znaczną część historii miasta.
Od prostych kanałów do uporządkowanej sieci pól uprawnych
Najstarsza datowana struktura pochodzi z okresu między 4540 a 4443 rokiem p.n.e. Naukowcy przypuszczają, że mogła stanowić etap przejściowy między naturalnym korytem odprowadzającym wodę z rzeki a kanałem celowo przekształconym przez człowieka.
Znacznie bardziej uporządkowany system rozwinął się w III tysiącleciu p.n.e. Kanały tworzyły wówczas geometryczną siatkę, w której główne cieki przecinały się z mniejszymi odnogami niemal pod kątem prostym. Powstałe w ten sposób prostokątne obszary badacze interpretują jako dawne pola uprawne lub ogrody palmowe.
Analiza zachowanych śladów pozwoliła również oszacować powierzchnię terenów, które mogły być nawadniane przez poszczególne systemy. Największy z przebadanych układów obejmował potencjalnie około 560 hektarów pól.
Zdaniem autorów badania odkryta infrastruktura mogła stanowić ważną część zaplecza gospodarczego Eridu. Wcześniejsze wykopaliska dostarczyły dowodów na uprawę jęczmienia i palm daktylowych, a nawadniane pola mogły umożliwiać również produkcję pszenicy, warzyw i innych roślin.
Istotną rolę odgrywały prawdopodobnie także okoliczne mokradła, dostarczające ryb, trzciny i innych surowców. Połączenie rolnictwa nawadnianego wodami Eufratu z zasobami terenów podmokłych mogło tworzyć podstawy gospodarki pozwalającej utrzymywać osadę przez kolejne tysiąclecia.
