Pogańskie echa w koszyczku. Skąd tak naprawdę wzięły się wielkanocne tradycje?
Złociste pisanki, palmy chroniące przed burzą i wiadra wody wylewane w poniedziałkowy poranek. Choć Wielkanoc to najważniejsze święto chrześcijańskie, jej obrzędowość to fascynująca mozaika, w której teologia spotyka się z dawną, rolniczą magią. O tym, jak dawne wierzenia przenikały do oficjalnego kultu, tworząc unikalną mieszankę religijności i ludowych zaklęć, rozmawiam z prof. Mariolą Tymochowicz, kulturoznawczynią z UMCS.
Kiedy wnosimy do domu święconkę, rzadko zastanawiamy się nad tym, że wiele elementów wielkanocnych obrzędów ma swoje korzenie głęboko w czasach przedchrześcijańskich. Dlaczego Kościół, zamiast bezwzględnie zwalczać dawne, wiosenne rytuały, postanowił je reinterpretować i osadzić w nowym, chrześcijańskim kontekście?
Odpowiedź jest zaskakująco pragmatyczna i wiąże się z kalendarzem agrarnym. Jak zauważa prof. Mariola Tymochowicz z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, w przeszłości rytm życia europejskich społeczeństw był całkowicie podporządkowany pracy na roli.
- W okresie, na który przypadają dwa najważniejsze święta - Boże Narodzenie i Wielkanoc - prace polowe są wstrzymane lub dopiero się rozpoczynają, co czyni ten czas najdogodniejszym na świętowanie. Chłopi stanowili około 80 proc. ludności, dlatego kalendarz świąt naturalnie dostosowywano do cyklu prac rolniczych - tłumaczy badaczka.
Jajko - symbol w służbie zdrowia i miłości
Absolutnym centrum wielkanocnej symboliki jest jajko. Dziś postrzegamy je głównie jako chrześcijański znak zmartwychwstania i triumfu życia nad śmiercią. Zanim jednak zyskało tę interpretację, pełniło w kulturach ludowych niezwykle ważną, wręcz magiczną funkcję.
Choć o samych wierzeniach wczesnych Słowian wiemy niewiele ze względu na brak źródeł pisanych, to badania etnograficzne pozwalają zrekonstruować rolę, jaką jajko odgrywało na wsiach przez stulecia.
- Jajko występowało w wielu kulturach jako ważny symbol kosmologiczny - znak początku świata i życia. Kojarzono je również z odrodzeniem, płodnością oraz cyklicznością natury, szczególnie w kontekście wiosny - wyjaśnia prof. Tymochowicz.
Co ciekawe, pisankom przypisywano właściwości apotropeiczne, czyli zdolność do odpędzania zła. Na dawnej wsi jedną poświęconą pisankę przechowywano przez cały rok jako swoisty talizman. Jajko funkcjonowało również jako "lekarstwo" podawane chorym, a także jako narzędzie komunikacji społecznej. Pełniło funkcję daru o znaczeniu społecznym. Dziewczęta wręczały je chłopcom jako wyznanie uczuć, chrzestni obdarowywali nimi chrześniaków, a żebrakom pod kościołem wręczano je w zamian za modlitwę za zmarłych.
Moment, gdy religia spotyka się z zaklęciem
Jednym z najbardziej fascynujących zjawisk, na które zwraca uwagę prof. Tymochowicz, jest to, jak płynna była na dawnej wsi granica między oficjalną teologią a ludową wiarą w sprawczość magii. Widać to doskonale na przykładzie wielkanocnych palm.
Choć w Biblii witano Jezusa wjeżdżającego do Jerozolimy gałązkami palmowymi, na polskiej wsi te same palmy po poświęceniu zyskiwały zupełnie nowe, użytkowe funkcje.
- W praktyce ludowej palmy wykorzystywano w celach magicznych. Służyły m.in. do dotykania krów przy pierwszym wypędzaniu ich na pastwiska, co miało zapewnić zwierzętom zdrowie i dobry chów - mówi badaczka. - Granica między tym, co religijne, a tym, co magiczne, była płynna. Oba te porządki wzajemnie się przenikały i uzupełniały.
Żywioły pod kontrolą. Woda, która daje plon i ogień, który chroni
Wielka Sobota i Poniedziałek Wielkanocny to w polskiej tradycji dni, w których główną rolę odgrywają żywioły: woda i ogień. Ich obecność w liturgii i obyczajach może stanowić echo dawnych praktyk.
Lany Poniedziałek (Śmigus-dyngus) bywa uznawany za relikt dawnych rytuałów oczyszczających.
- Wierzono, że mogą sprowadzać deszcz, a także zapewniać zdrowie, urodę i płodność. Przypisywano im również zdolność zapobiegania suszy w okresie wiosny i lata - tłumaczy prof. Tymochowicz. Choć Kościół początkowo krytykował oblewanie się wodą, z czasem zwyczaj ten przetrwał jako element tradycji ludowej.
Równie intrygujące są dawne obrzędy związane ze święceniem ognia. Tradycyjnie rozpalano go z gałęzi tarniny, cierni czy starych palm. Wierni zabierali do domów poświęcone ciernie i wtykali je w stropy domostw, by chroniły przed piorunami, lub w pola - jako tarczę przed gradobiciem.
Rozpalenie ognia i podtrzymywanie płomienia utożsamiano z zakończeniem dawnego porządku, oczyszczeniem oraz początkiem nowego życia.
Zając z importu, czyli skąd te prezenty?
Wielu z nas nie wyobraża sobie świąt bez czekoladowych zajęcy. Czy to również prastary, słowiański demon wiosny? Nic z tych rzeczy.
Obecność zajączka wielkanocnego (z niem. Osterhase) to stosunkowo nowa tradycja. Jak zauważa prof. Tymochowicz, to zwyczaj przejęty od Niemców w XIX i XX wieku. Przywędrował na ziemie polskie (głównie na Śląsk, Pomorze i do Wielkopolski) wraz z kulturą mieszczańską i systemem szkolnictwa. Jest to element wyłącznie ludowy, związany z nadejściem wiosny, całkowicie pozbawiony podłoża religijnego.
Protestancki powrót do źródeł. Święta bez ludowej obrzędowości
To bogactwo obrzędów (święcenie pokarmów, wody, palm czy tworzenie pisanek) jest głęboko zakorzenione w katolickiej religijności ludowej, która była otwarta na wizualne i zrytualizowane formy kultu. Zjawisko to wygląda jednak zupełnie inaczej w perspektywie kościołów protestanckich (m.in. ewangelicko-augsburskiego czy ewangelikalnych).
Protestantyzm, opierający się na zasadzie Sola Scriptura (Tylko Pismo), od wieków dążył do oczyszczenia wiary z elementów, które nie miały bezpośredniego uzasadnienia w Biblii. Z tego powodu w większości tradycji protestanckich nie odnajdziemy zwyczaju święcenia koszyczków, palm czy wody. Praktyki te postrzegane są jako historyczne i kulturowe naleciałości, które odciągają uwagę od tego, co najważniejsze.
Z perspektywy kulturoznawczej mamy tu do czynienia z dwoma odmiennymi modelami przeżywania sacrum. Model katolicki "wchłonął" i uświęcił lokalne obyczaje, tworząc z nich bogaty, zlepek kulturowy. Model protestancki natomiast odrzuca tę nadbudowę. Brak pisanek czy bazi w liturgii protestanckiej nie jest jednak zubażaniem świąt. Jest to celowy powrót do ich surowego, wysoce uduchowionego i ściśle teologicznego charakteru, w którym w centrum stoi wyłącznie narracja o zmartwychwstaniu, niezakłócona przez wiosenną magię agrarną.
