"Gwiaździsta noc" należy do najbardziej rozpoznawalnych obrazów w historii sztuki, ale wciąż nie ma zgody co do tego, w jakim stopniu przedstawione na niej niebo odzwierciedla rzeczywiste obserwacje. Jedna z interpretacji zakłada, że wirujące formy i świetliste gwiazdy są przede wszystkim wytworem wyobraźni malarza. Inna dopuszcza, że za ekspresyjną kompozycją kryje się konkretny widok, przetworzony przez wrażliwość artysty.
Jaki? Dotychczasowe próby odtworzenia nieba napotykały liczne problemy i naukowcy przez ponad 100 lat nie doszli do porozumienia. Przełom przynosi dopiero nowe badanie, opublikowane w czasopiśmie "Scientific Reports", które wykorzystuje bardziej kompleksowe podejście. Zespół kierowany przez Elijaha Jeong-hyuna Kima, badacza z Kyung Hee University i szefa południowokoreańskiej firmy SLLAB produkującej teleskopy, połączył rekonstrukcje astronomiczne z analizą geometrii obrazu oraz źródeł historycznych.
Hiady, Wenus i Księżyc wskazują na lipiec
Naukowcy skupili się na trzech elementach widocznych na obrazie: sierpie Księżyca, jasnej Wenus oraz grupie gwiazd w centralnej części kompozycji. Wcześniejsze interpretacje wskazywały na gwiazdy z gwiazdozbioru Barana, zespół Kima uznał jednak, że ich układ lepiej odpowiada Hiadom - dużej jasnej gromadzie gwiazd znajdującej się w gwiazdozbiorze Byka.
Aby sprawdzić tę hipotezę, badacze najpierw odtworzyli pole widzenia malarza. Wykorzystali wcześniejszy szkic przedstawiający ten sam fragment okolicy, a także fotografie miejsc we Francji, które van Gogh uwiecznił w swoich pracach. Pozwoliło im to oszacować, jaki wycinek nieba mógł widzieć artysta ze swojego pokoju w zakładzie psychiatrycznym w Saint-Rémy.
Następnie porównali tę rekonstrukcję z symulacjami nieba z 1889 roku. Szczególnie dobrze pasował poranek 22 lipca, bo wówczas sierp Księżyca, Wenus i Hiady znajdowały się w obrębie odtworzonego pola widzenia. Dodatkowo wzajemne położenie pięciu gwiazd w centralnej części obrazu odpowiadało geometrii gromady. Zastosowana metoda matematyczna pozwoliła porównać układy po odpowiednim obróceniu, przesunięciu i przeskalowaniu. Alternatywne przyporządkowania gwiazd dawały gorsze dopasowanie.
Listy malarza nie przesądzają o dacie ukończenia
Sama zgodność astronomiczna nie wystarczyłaby do rozstrzygnięcia sporu. Dlatego naukowcy sprawdzili także historyczne zapisy meteorologiczne, warunki środowiskowe oraz listy van Gogha.
Poszczególne wskazówki niezależnie prowadziły do podobnego wniosku - niebo przedstawione na obrazie mogło odpowiadać obserwacjom z końca lipca 1889 roku. Badacze dopuszczają też możliwość, że van Gogh rozpoczął pracę w czerwcu, a następnie rozwijał kompozycję, łącząc obserwacje z kilku dni.
Nowa interpretacja podważa również dotychczasowe założenia dotyczące stanu zdrowia artysty. Epizod choroby, tradycyjnie umieszczany w połowie lipca, mógł rozpocząć się później. Nie zachowały się jednak dokumenty medyczne, które pozwoliłyby ustalić ten moment z dokładnością.
Zespół sprawdził swoją metodę również na innych dziełach przedstawiających nocne niebo. Badacze zastosowali ją do obrazów Adama Elsheimera i Jeana-François Milleta, a następnie zweryfikowali na dwóch nocnych scenach van Gogha namalowanych w 1888 roku, których miejsca powstania można zidentyfikować.












