W skrócie
- Personalizowane szczepionki mRNA uczą układ odpornościowy pacjentek z potrójnie ujemnym rakiem piersi rozpoznawania i skuteczniejszego niszczenia komórek nowotworowych.
- Szczepionki projektowane są indywidualnie na podstawie analizy genetycznej guza, co pozwala układowi odpornościowemu atakować konkretne cechy raka danej pacjentki.
- Badania wykazały, że u 11 z 14 pacjentek nie odnotowano nawrotu choroby, jednak konieczne są dalsze, większe testy kliniczne potwierdzające skuteczność tej terapii.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
I chociaż może się wydawać, że to wizja odległej przyszłości (albo filmów science fiction), jest zupełnie inaczej. Analiza materiału genetycznego pomaga dziś rozpoznawać niektóre choroby, oceniać ryzyko ich wystąpienia i dobierać terapie celowane. Sztuczna inteligencja wspiera lekarzy w analizowaniu ogromnych zbiorów danych medycznych, poszukiwaniu wzorców niewidocznych na pierwszy rzut oka oraz przewidywaniu, którzy pacjenci mogą najlepiej odpowiedzieć na określone leczenie.
Personalizacja może w przyszłości pomóc nie tylko w wyborze leku, lecz także w ustaleniu jego dawki, czasu podania i sposobu monitorowania pacjenta
Coraz częściej naukowcy skłaniają się też ku multiomice. To holistyczne podejście do medycyny, stawiające na analizowanie danych z różnych dziedzin, np. łączenie informacji o genomie z danymi dotyczącymi aktywności genów, białek i mechanizmów regulujących pracę komórek. Dzięki temu można lepiej zrozumieć, co naprawdę dzieje się w organizmie.
CRISPR, mRNA i organoidy
Nie bez znaczenia są też techniki edycji DNA typu CRISPR, o którym słyszymy coraz częściej. Jednym z przełomowych przykładów jest Casgevy, czyli terapia wykorzystująca CRISPR-Cas9 w leczeniu anemii sierpowatej oraz zależnej od transfuzji beta-talasemii. Lekarze pobierają od pacjenta krwiotwórcze komórki macierzyste, modyfikują je poza organizmem, a następnie podają z powrotem, co prowadzi do zwiększenia produkcji hemoglobiny płodowej. Całkiem niedawno pisaliśmy też o eksperymentalnej terapii CRISPR-Cas9 pozwalającej na jednorazowe obniżenie poziomu LDL i trójglicerydów, co może w przyszłości zastąpić codzienne przyjmowanie leków. I śmiało można zakładać, że takich przykładów będzie coraz więcej.
Naukowcy potrafią już również hodować organoidy, czyli uproszczone trójwymiarowe struktury komórek, które odtwarzają wybrane cechy prawdziwych narządów. Dlaczego to takie ważne? Jeśli uda się przygotować taki model z komórek konkretnego pacjenta, można wykorzystać go do sprawdzenia, jak zareaguje na konkretne leki. Oznacza to możliwość przetestowania wielu potencjalnych terapii i wybrania tej najskuteczniejszej. Nie oznacza to oczywiście, że możemy zamówić na żądanie nową wątrobę, nerkę czy serce wyhodowane z własnych komórek - organoidy nie są w pełni funkcjonalnymi narządami gotowymi do przeszczepu.
Medycyna personalizowana to przyszłość
Możliwość modelowania przebiegu chorób, testowania leków i lepszego poznawania indywidualnych reakcji organizmu jest jednak nieoceniona, np. w onkologii, gdzie medycyna personalizowana ma szansę przynieść prawdziwą rewolucję. Bo skoro komórki teoretycznie tego samego raka u różnych pacjentów mogą mieć odmienne mutacje, trudno oczekiwać, by ustandaryzowane leczenie przynosiło u wszystkich jednakowe korzyści. Personalizacja terapii może polegać w takich przypadkach na dobraniu leku do konkretnej zmiany genetycznej czy przygotowaniu układu odpornościowego do lepszego rozpoznawania komórek nowotworowych.
Właśnie w tym kierunku zmierzają spersonalizowane szczepionki przeciwnowotworowe wykorzystujące technologię mRNA. Nie mają one zapobiegać zachorowaniu czy łagodzić przebiegu choroby, jak klasyczne szczepionki przeciw chorobom zakaźnym, lecz instruować i pobudzać układ odpornościowy do rozpoznawania określonych cech nowotworu.
Szczególnie interesujące wyniki uzyskano w badaniach nad potrójnie ujemnym rakiem piersi, jednym z trudniejszych do leczenia podtypów tego nowotworu, o czym możemy przeczytać w publikacji zatytułowanej "Indywidualizowane szczepionki mRNA wywołują trwałą odpowiedź limfocytów T u pacjentek z potrójnie ujemnym rakiem piersi w leczeniu uzupełniającym" na łamach czasopisma "Nature".
Potrójnie ujemny rak piersi to groźny przeciwnik
To szczególnie groźny typ nowotworu piersi (rozpoznawany u ok. 10-15 proc. pacjentek), który wyróżnia się utrudniającym leczenie profilem. Jego komórki nowotworowe nie wykazują ekspresji receptorów hormonalnych (estrogenowych i progesteronowych) oraz nie posiadają nadekspresji receptora HER2. Tymczasem to właśnie te cechy obierane są za cele wielu standardowych terapii stosowanych w innych typach raka piersi.
Podstawowym narzędziem pozostaje więc chemioterapia połączona z operacyjnym usunięciem zmiany - w niektórych przypadkach wykorzystuje się również immunoterapię i leki ukierunkowane molekularnie, jak inhibitory PARP. I chociaż w ostatnich latach wachlarz możliwości znacznie się poszerzył, u wielu pacjentek wciąż nie udaje się uzyskać pożądanej odpowiedzi na terapię.
W przypadku raków potrójnie ujemnych, ze względu na ich dużą wrażliwość na chemioterapię, leczenie rozpoczyna się zwykle od leczenia systemowego. Pozwala to na zmniejszenie wielkości nowotworu, co może umożliwić mniej rozległy zabieg operacyjny
Co więcej, potrójnie ujemny rak piersi (TNBC) jest nowotworem bardzo agresywnym, który często rośnie szybciej niż inne podtypy i wiąże się z większym ryzykiem wczesnego nawrotu, zwłaszcza w pierwszych 2-3 latach po rozpoznaniu. Ponadto jego komórki nowotworowe mogą tworzyć przerzuty między innymi w płucach i mózgu. Nic więc dziwnego, że naukowcy intensywnie pracują nad nowymi możliwościami leczenia choroby, a nadzieje pokładają szczególnie w personalizowanych szczepieniach.
Szczepionka mRNA nauczy organizm walki
Choć nie jest to łatwa droga, bo w przeciwieństwie do szczepionek przeciwko wirusom czy bakteriom, w przypadku raka układ odpornościowy musi nauczyć się rozpoznawać komórki własnego organizmu, które stały się nowotworowe. Wydaje się jednak, że badacze pokonują kolejne przeszkody, a przynajmniej tak sugeruje badanie opublikowane na łamach czasopisma "Nature" w lutym tego roku. Naukowcy opisali w nim wyniki zastosowania indywidualnie projektowanej szczepionki mRNA u pacjentek z potrójnie ujemnym rakiem piersi.
W badaniu wzięły udział kobiety z potrójnie ujemnym rakiem piersi na wczesnym etapie, które przeszły operację oraz leczenie przed- lub pooperacyjne. Ostatecznie zakwalifikowano 15 osób, ale jedna zrezygnowała po trzech dawkach z powodu działań niepożądanych. Celem badaczy było zmotywowanie układu odpornościowego do rozpoznawania komórek nowotworowych i zwalczania tych, które pozostały w organizmie po standardowym leczeniu.
Jak powstawała ta niezwykła szczepionka?
W pierwszej kolejności naukowcy analizowali próbki guzów, aby dobrze poznać zmiany genetyczne w komórkach nowotworowych każdej pacjentki. Na podstawie tych danych dla każdej z kobiet przygotowywano indywidualną szczepionkę mRNA, której zadaniem było pobudzenie komórek prezentujących antygeny do pokazania układowi odpornościowemu struktur rakowych, które limfocyty T powinny wziąć za cel. Naukowcy potrzebowali na to średnio 69 dni, choć w niektórych przypadkach czas ten przedłużył się do nawet 125 dni, co pokazuje przy okazji wyzwania medycyny personalizowanej.
Pacjentki otrzymały po osiem dawek szczepionki: sześć w odstępach tygodniowych, a następnie dwie co dwa tygodnie. Była na ogół dobrze tolerowana, a zgłaszane przez kobiety działania niepożądane to przede wszystkim gorączka, dreszcze, ból głowy, nudności i zmęczenie o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu. Tylko jedna z kobiet zgłosiła poważne działania niepożądane, w tym ciężkie niedociśnienie, co zmusiło ją do zakończenia udziału w badaniu.
Efekt po tym czasie? Preparat wywołał pożądaną odpowiedź limfocytów T u wszystkich 14 kobiet. Co istotne, reakcja układu odpornościowego nie ograniczyła się do okresu bezpośrednio po szczepieniu. U części pacjentek swoiste limfocyty T pozostawały wykrywalne i zachowywały swoje właściwości przez kilka lat.
Naukowcy byli w stanie zidentyfikować zarówno komórki efektorowe, czyli wyspecjalizowane komórki układu odpornościowego, które bezpośrednio wykonują zadania obronne, jak i komórki pamięci immunologicznej, czyli długo żyjące komórki układu odpornościowego, które powstają po pierwszym kontakcie z obcym antygenem i pozwalają organizmowi na szybką oraz silną reakcję w przypadku ponownego "spotkania".
Wyniki są obiecujące
W okresie obserwacji choroba nie wróciła u 11 z 14 pacjentek, trzy kobiety miały zaś mniej szczęścia. Naukowcy przeanalizowali te przypadki, aby ustalić, dlaczego szczepionka nie zapewniła wystarczającej ochrony.
U jednej z pacjentek nawrót choroby ustąpił po późniejszym zastosowaniu inhibitora punktu kontrolnego PD-1. Komórki nowotworowe drugiej charakteryzowały się zaś niską ekspresją cząsteczek MHC klasy I, które są niezbędne do prezentowania antygenów limfocytom T. Trzeci nawrót wiązał się z kolei z genetycznie odmiennym ogniskiem nowotworu u pacjentki z mutacją BRCA.
To pokazuje, że nawet precyzyjnie zaprojektowana szczepionka ma swoje ograniczenia. Z drugiej strony, badanie wykazało też, że możliwe jest przygotowanie indywidualnej szczepionki mRNA i wywołanie dzięki niej silnej i trwającej latami odpowiedzi immunologicznej, a to ważny krok w rozwoju indywidualnych terapii przeciwnowotworowych.
Ograniczenia badania
Należy jednak podkreślić, że badanie ma swoje ograniczenia, a mianowicie uczestniczyło w nim zaledwie 14 pacjentek, a brak grupy kontrolnej uniemożliwił sprawdzenie, jak te wyniki prezentują się na tle standardowego leczenia bez szczepionki. Aby ocenić, czy brak nawrotu wynika wyłącznie z działania preparatu potrzebne są większe badania kliniczne, które pozwolą zweryfikować, czy obserwowana odpowiedź immunologiczna rzeczywiście przekłada się na mniejsze ryzyko nawrotu i dłuższe przeżycie.
Wyniki badania opublikowanego w "Nature" nie oznaczają więc, że personalizowana szczepionka mRNA jest już gotową metodą zapobiegania nawrotom potrójnie ujemnego raka piersi. Pokazują jednak, że faktycznie można nauczyć układ odpornościowy rozpoznawania indywidualnych cech nowotworu i utrzymać taką odpowiedź przez lata. A biorąc pod uwagę, że według najnowszego raportu opublikowanego przez "Lancet Oncology" zachorowalność na raka piersi u kobiet do 2050 r. wzrośnie na świecie do 3,5 mln wykrytych przypadków rocznie, potrzebujemy każdych dobrych wieści.












