Tajemnicze ślady dawnych cywilizacji na dnie Morza Bałtyckiego

Ludzkość zbadała zaledwie kilkanaście procent morskich głębin naszej planety. Naukowcy nie mają wątpliwości, że dna mórz i oceanów skrywają ślady niegdyś istniejących tam cywilizacji. Ich poznanie może pozwolić nam lepiej poznać naszą tożsamość i rozwój na przestrzeni ostatnich tysięcy lat.

Około 15 tysięcy lat temu, pod koniec ostatniej epoki lodowcowej, poziom mórz był o ponad 130 metrów niższy niż obecnie. Dzięki temu pod dzisiejszymi wodami Bałtyku i Morza Północnego znajduje się dawny ląd o powierzchni około 3 milionów kilometrów kwadratowych. Są to tereny, na których żyły, polowały i rozwijały swoje kultury społeczności łowców-zbieraczy.

Tą niezwykłą historię ma odsłonić dla nas projekt SUBNORDICA. Wystartował on w kwietniu 2024 roku i potrwa do marca 2030 roku. Międzynarodowy zespół pod kierownictwem Uniwersytetu w Bradford otrzymał na niego 13,2 miliona euro od Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC Synergy Grant). Celem jest zrekonstruowanie zatopionych krajobrazów i odnalezienie śladów ludzkiej obecności.

Największą uwagę badacze poświęcają Doggerland, czyli ogromnej, dawniej zamieszkanej krainie, która łączyła Wielką Brytanię z kontynentem europejskim. Nowsze odkrycia pokazują, że nie była to tylko "przejściowa" ziemia, lecz żywy ekosystem z lasami, rzekami, bagnami i bogatą fauną, w którym ludzie wytwarzali narzędzia i polowali na duże zwierzęta. Do badań wykorzystuje się zaawansowane technologie: wielkoskalowe mapowanie dna sejsmicznego i sonarowego, wiercenia osadów, pomiary magnetometryczne oraz sztuczną inteligencję do analizy ogromnych zbiorów danych.

Szczególnie cenne są torfowiska i dawne koryta rzeczne, czyli miejsca o największym potencjale zachowania śladów ludzkiej działalności. Rozwój morskich farm wiatrowych na Bałtyku i Morzu Północnym tworzy paradoksalną sytuację. Z jednej strony odwierty i badania geotechniczne ułatwiają odkrywanie stanowisk archeologicznych, z drugiej, nowe inwestycje mogą je bezpowrotnie zniszczyć, zanim zdążą zostać zbadane i udokumentowane.

Naukowcy apelują o uwzględnienie ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego już na etapie planowania zielonej transformacji energetycznej. Tylko w ten sposób uda się ocalić te bezcenne ślady przeszłości. Odkrycia projektu SUBNORDICA mogą znacząco zmienić naszą wiedzę o prehistorii Europy Północnej.

Pokazują jednocześnie, jak dawne społeczności radziły sobie z dramatycznymi zmianami klimatu i podnoszącym się poziomem morza. Jest to lekcja niezwykle aktualna w XXI wieku, gdy mamy kryzys klimatyczny. Wyniki badań mogą nie tylko wzbogacić podręczniki historii, ale także pomóc lepiej zrozumieć, jak ludzkość powinna przygotować się na obecne i przyszłe wyzwania klimatyczne.