W skrócie
- Laureaci Nagrody Nobla z chemii 2026, Henri B. Kagan i Kenso Soai, zostali wyróżnieni za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej.
- Odkrycie umożliwia selektywne wytwarzanie cząsteczek o konkretnej budowie przestrzennej, co ma kluczowe znaczenie przy produkcji nowoczesnych leków oraz środków ochrony roślin.
- Prof. Paweł Kulesza z Uniwersytetu Warszawskiego podkreśla, że tegoroczny werdykt komitetu noblowskiego to istotny ukłon w stronę długofalowych i żmudnych badań podstawowych.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Doczekaliśmy trzeciego dnia Tygodnia Noblowskiego, w którym poznajemy laureatów najważniejszego wyróżnienia dla świata nauki, literatury, ekonomii i dążenia do pokoju na świecie. Pierwszych nagrodzonych poznaliśmy w poniedziałek 5 października, kiedy komitet ogłosił Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. W tym roku otrzymało ją trzech badaczy: Karl Deisseroth, Peter Hegemann oraz Georg Nagel. Zostali nagrodzeni za "odkrycia dotyczące kanałów jonowych aktywowanych światłem oraz optogenetyki". A dokładniej - podwaliny pod nową erę w neuronauce. Więcej o tej nagrodzie przeczytasz w artykule Karoliny Majchrzak, otwiera się w nowym oknie.
Nagrodę Nobla z fizyki w 2026 roku otrzymał (co było sporym zaskoczeniem) jeden badacz Francis Halzen, belgijski fizyk cząstek elementarnych. - Francis Halzen położył podwaliny pod zupełnie nowy rodzaj astronomii. Jego pomysł polegał na wykorzystaniu lodu lodowcowego na biegunie południowym do wychwytywania tajemniczych cząstek zwanych neutrinami. Rezultatem było Obserwatorium Neutrino IceCube, które może śledzić neutrina pochodzące z odległego kosmosu - wyjaśniała Królewska Szwedzka Akademia Nauk. Więcej o nagrodzie z fizyki pisałem wczoraj w Interii Geekweek, otwiera się w nowym oknie.
Nagroda Nobla z chemii w 2025 roku
Zanim przejdziemy do tegorocznej Nagrody Nobla, przypomnijmy sobie, kogo uhonorowano w 2025 roku. Otrzymało ją trzech naukowców: Susumu Kitagawa (Kyoto University, Kyoto, Japan), Richard Robson (University of Melbourne, Melbourne, Australia) i Omar M. Yaghi (University of California, Berkeley, CA, USA), "za opracowanie struktur metalo-organicznych", czyli popularnie zwane MOF-y
- Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie chemii 2025 stworzyli struktury molekularne z dużymi przestrzeniami, przez które mogą przepływać gazy i inne substancje chemiczne. Te struktury, metaloorganiczne struktury szkieletowe, mogą być wykorzystywane do pozyskiwania wody z pustynnego powietrza, wychwytywania dwutlenku węgla, magazynowania toksycznych gazów lub katalizowania reakcji chemicznych - komentowała w ubiegłym roku Szwedzka Akademia Nauk.
W 2024 roku Nobla otrzymało trzech naukowców: David Baker "za obliczeniowe projektowanie białek" oraz Demis Hassabis i John M. Jumper "za przewidywanie struktury białek".
Faworyci do Nagrody Nobla z chemii w 2026 roku
Jak co roku pojawiają się przewidywania, kto może zostać uhonorowany najbardziej prestiżową nagrodą w świecie nauki. Firma analityczna Clarivate podała pięciu kandydatów, w oparciu o cytowania ich publikacji. To Sir Shankar Balasubramanian i Sir David Klenerman za sekwencjonowanie DNA. Jako że dość często to tria dostają nagrodę, jako uzupełnienie tej dwójki podaje się Hagana Bayleya lub Pascala Mayera.
Mówi się także o wynalazcach perowskitowych ogniw słonecznych: Tsutomu Miyasakim, Nam-Gyu Parką i Henrym Snaithą
Pozostali typowani naukowcy to: Harry Gray i Jay Winkler - za badania nad transferem elektronów w białkach oraz David Allara, Ralph Nuzzo i Jacob Sagiv - za prace nad samoorganizującymi się monowarstwami w nanotechnologii.
Co ciekawe, wśród nazwisk typowanych przez serwis branżowy Chemical & engineering news pojawiło się polskie nazwisko. To Krzysztof Matyjaszewski, polsko-amerykański chemik, wynalazca polimeryzacji rodnikowej z przeniesieniem atomu (ATRP).
Nagroda Nobla z chemii 2026 roku. Mamy dwóch laureatów
Królewska Szwedzka Akademia Nauk podjęła decyzję o przyznaniu Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w roku 2026. Otrzymali ją Henri B. Kagan z Université Paris-Sud, Francja (prof. emerytowany) oraz Kenso Soai z Uniwersytetu Nauk Przyrodniczych w Tokio (prof. emerytowany), Japonia.
Otrzymali ją w dziedzinie chemii fundamentalnej "za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej".
Niektóre cząsteczki, takie jak aminokwasy, występują w dwóch wariantach, które są lustrzanymi odbiciami siebie nawzajem. Jednak organizmy żywe zawierają tylko jedno z tych lustrzanych odbicić. To, jak mogła powstać taka asymetria chemiczna, przez długi czas pozostawała zagadką dla chemików. Henri B. Kagan i Kenso Soai otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 2026 roku za odkrycie rozwiązania tej zagadki.
Henri B. Kagan , urodził się w 1930 r. w Boulogne-Billancourt we Francji. Doktorat obronił w 1960 r. w Collège de France we Francji.
Kenso Soai , urodził się w 1950 r. w Hiroszimie w Japonii. Doktorat obronił w 1979 r. na Uniwersytecie Tokijskim w Japonii.
Sprawili, że chemia wybrała odbicie lustrzane
Tegoroczna Nagroda Nobla z chemii trafiła za rozwiązanie jednego z ciekawszych problemów chemii: jak sprawić, aby reakcja chemiczna prowadziła do powstania niemal wyłącznie jednej z dwóch "lustrzanych" wersji cząsteczki.
Brzmi skomplikowanie, ale można to łatwo wyjaśnić. Niektóre cząsteczki występują w dwóch odmianach, które są swoimi lustrzanymi odbiciami. Przypominają prawą i lewą dłoń. Są bardzo podobne, ale nie można ich idealnie nałożyć na siebie. Co ważne, organizmy żywe, jak było to wspomniane wcześniej, korzystaj niemal wyłącznie z jednej z takich wersji. Dotyczy to między innymi aminokwasów budujących białka.
Dla chemików przez lata był to poważny problem. W wielu reakcjach powstawały obie wersje jednocześnie, mniej więcej w równych proporcjach. Tymczasem w produkcji leków często potrzebna jest tylko jedna z nich. Druga może działać słabiej, nie działać wcale, a czasami wywoływać niepożądane skutki.
Henri Kagan w 1986 roku odkrył sposób, który pozwalał wzmocnić powstawanie jednej z lustrzanych wersji kosztem drugiej. Był to ważny krok, ale nie rozwiązywał całej zagadki.
Kenso Soai poszedł jeszcze dalej. W 2003 roku stworzył reakcję, w której niewielka, początkowo przypadkowa przewaga jednej wersji mogła uruchomić proces prowadzący do powstania niemal wyłącznie jej samej. Cząsteczka niejako pomagała tworzyć kolejne kopie swojej "lustrzanej tożsamości".
Odkrycia obu naukowców wyjaśniły więc, jak chemia może sama przejść od mieszaniny dwóch lustrzanych wersji do zdecydowanej przewagi jednej z nich. Mają praktyczne znaczenie dla produkcji leków, zapachów, środków ochrony roślin i nowych materiałów.
"Lustrzane cząsteczki i fundamenty nauki". Prof. Paweł Kulesza o tegorocznej Nagrodzie Nobla z chemii
Tuż po ogłoszeniu tegorocznej Nagrody Nobla z chemii poprosiłem o komentarz prof. dr. hab. Pawła Kuleszę z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego. Ekspert tłumaczy, na czym polega przełom w badaniach nad asymetryczną syntezą organiczną i autokatalizą, dlaczego lewa i prawa dłoń są najlepszą analogią do zrozumienia działania nowoczesnych leków oraz dlaczego tegoroczny werdykt jest wielkim ukłonem w stronę badań podstawowych.
Karol Kubak, Interia Geekweek: Przeglądając przed ogłoszeniem Nagrody Nobla przewidywania, widziałem, że typowano m.in. sekwencjonowanie DNA, ogniwa perowskitowe, przepływ elektronów w białkach czy nowe metody polimeryzacji. Czy tegoroczna decyzja Komitetu Noblowskiego jest dla Pana zaskoczeniem?
Prof. dr hab. Paweł Kulesza: I tak, i nie. Biorąc pod uwagę fakt, że poprzednia Nagroda Nobla dotyczyła chemii nieorganicznej, a dokładnie szkieletów metalo-organicznych (MOF), można się było spodziewać, że tegoroczne wyróżnienie przypadnie obszarowi nauk biomedycznych lub chemii organicznej.
Sam początkowo przypuszczałem, że nagroda może być związana stricte z katalizą. W pewnym stopniu tak się stało - przyznano ją za wykorzystanie związków o określonej symetrii chiralnej oraz badanie ich aktywności i zachowań nieliniowych, w tym zjawiska autokatalizy, w którym produkty pośrednie lub końcowe same przyspieszają proces powstawania pożądanego związku.
Warto zauważyć pewną tendencję. W ostatnich latach Komitet Noblowski wyraźnie docenia badania podstawowe, które niekoniecznie od razu przekładają się na natychmiastowe wdrożenia komercyjne. Nie mówimy tu o gotowym, spektakularnym leku czy nowej baterii, lecz o głębokim wyjaśnieniu mechanizmów procesów chemicznych i sposobach ich optymalizacji. Wszystkie trzy tegoroczne nagrody - z fizyki, chemii i medycyny - podkreślają wagę żmudnej pracy u podstaw. Najstarsi z tegorocznych laureatów rozpoczynali swoje badania jeszcze w latach 50. i 60. ubiegłego wieku. To pokazuje, że na prawdziwy przełom w nauce pracować trzeba przez całe dekady.
Na czym dokładnie polega przełomowość tych odkryć, gdyby spróbować wyjaśnić ją w prostych słowach?
Przełom nie polega na jednym pojedynczym eksperymencie, lecz na systematycznych, wieloletnich badaniach, które pozwoliły zrozumieć aktywność katalityczną i właściwości związków o konkretnej strukturze geometrycznej. Kluczowym elementem jest tu autokataliza - sytuacja, w której reakcja chemiczna na pewnym etapie sama zaczyna się przyspieszać. Dzięki temu chemicy mogą w krótszym czasie i w sposób selektywny uzyskiwać dokładnie taki produkt, jakiego oczekują.
W oficjalnym uzasadnieniu Szwedzka Królewska Akademia Nauk pisała o odkryciu efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej, o zjawisku tzw. lustrzanych cząsteczek. Jak najprościej wytłumaczyć to zjawisko?
Najlepszą analogią są nasze dłonie - lewa i prawa. Wyglądają niemal identycznie, mają te same palce, ale są swoimi odbiciami lustrzanymi. Jeśli spróbujemy założyć prawą rękawiczkę na lewą dłoń, nie zawsze będzie ona dobrze pasować - to odpowiada procesowi inhibicji, czyli blokowania. Z kolei właściwie dobrana rękawiczka pasuje idealnie i cały proces przebiega sprawnie.
W chemii i biologii działa to bardzo podobnie. Cząsteczki o identycznym składzie chemicznym, ale będące swoimi odbiciami lustrzanymi (posiadające inną chiralność), mogą wykazywać zupełnie odmienne działanie w organizmie człowieka. Dobrze dopasowana cząsteczka wywołuje pożądany efekt terapeutyczny, podczas gdy jej lustrzany odpowiednik może być nieaktywny, a w skrajnych przypadkach nawet szkodliwy. Odkrycia laureatów pokazują, jak fundamentalne znaczenie w biologii i medycynie mają z pozoru drobne szczegóły strukturalne cząsteczek.
Podsumowując, jakie praktyczne znaczenie mają te badania dziś i co oznaczają dla przyszłości nauki?
Odkrycia te wywarły ogromny wpływ na rozwój syntezy organicznej oraz nowoczesną produkcję leków. Jednak najważniejszym przesłaniem tegorocznej Nagrody Nobla jest docenienie roli badań podstawowych. To ukłon w stronę naukowej dociekliwości, cierpliwości i budowania solidnych fundamentów wiedzy. Bez zrozumienia podstawowych mechanizmów rządzących mikroświatem żaden dalszy postęp technologiczny czy medyczny po prostu nie byłby możliwy.














