Miejsce znane głównie z przekazów
Lismore to niewielka wyspa u zachodnich wybrzeży Szkocji, w Argyll, przy ujściu Loch Linnhe. Jej znaczenie w historii chrześcijaństwa wiązane jest ze św. Mo Luókiem (znanym również jako Moluag). Źródła historyczne wskazują, że zmarł on pod koniec VI wieku, a tradycja przypisuje mu założenie klasztoru na wyspie.
Przez długi czas brakowało jednak odpowiednich dowodów archeologicznych, które pozwoliłyby określić rzeczywistą skalę i charakter tego ośrodka. Sytuację zmieniły badania prowadzone z inicjatywy mieszkańców Lismore. Lokalna społeczność sfinansowała prace i współpracowała z zawodowymi archeologami, którzy prowadzili badania geofizyczne oraz wykopaliska w pobliżu obecnego kościoła parafialnego i ruin średniowiecznej katedry.
Groby i ślady wczesnego chrześcijaństwa
Celem było ustalenie, czy teren późniejszej katedry rzeczywiście obejmuje miejsce związane z najstarszym klasztorem Moluaga, a także określenie jego wielkości i znaczenia. Badania ujawniły rozległe pozostałości cmentarzyska - w jednym z badanych obszarów archeolodzy znaleźli co najmniej sześć pochówków zachowanych w pierwotnym układzie.
Analizy radiowęglowe wskazują, że najstarszy z przebadanych pochówków pochodzi z okresu około 650-780 roku, a najmłodszy z około 900-1040 roku. W innych częściach stanowiska znaleziono fragmenty wczesnośredniowiecznych płyt krzyżowych. Jedna z nich pochodzi prawdopodobnie z VII-VIII wieku. Odkryte elementy kamienne są tu szczególnie interesujące, ponieważ niektóre zastosowane na nich motywy nie były wcześniej znane z wczesnośredniowiecznej Szkocji.
Archeolodzy podkreślają, że nie znaleziono jeszcze samego najstarszego kościoła założonego przez Moluaga. Najbardziej prawdopodobne miejsce jego lokalizacji znajduje się pod obecnym cmentarzem przy kościele parafialnym. Jednocześnie zakres odkrytych pozostałości wskazuje, że w tym miejscu rzeczywiście funkcjonował znaczący ośrodek kościelny.
Zobacz również:
Tysiące fragmentów po działalności rzemieślników
Jednym z najważniejszych odkryć są ślady wyspecjalizowanej działalności rzemieślniczej. W jednym z wykopów znaleziono ponad 1000 fragmentów pozostałości po obróbce metali nieżelaznych, w tym dobrze zachowane tygle, pokrywki tygli oraz fragmenty form odlewniczych.
Analizy wskazują, że na miejscu wytwarzano między innymi różnego rodzaju zapinki. Większość badanych materiałów wiąże się z obróbką stopów miedzi, ale część tygli zawierała pozostałości wskazujące na pracę ze srebrem i złotem. To rzadki dowód na odlewanie metali szlachetnych w tego typu ośrodku.
Chronologia tych prac jest nieco późniejsza niż początki klasztoru przypisywane Moluagowi. Warstwy związane z działalnością rzemieślniczą datowane są na okres od VII do IX wieku. Oznacza to, że Lismore było miejscem wyspecjalizowanej produkcji już we wczesnym średniowieczu.
Wśród znalezisk są także fragmenty kości i poroża z precyzyjnie wykonanymi ornamentami, przedmioty z drewna cisowego oraz narzędzia wykorzystywane przez rzemieślników. Wilgotne warunki gruntu pomogły zachować materiały organiczne, które w innych stanowiskach z tego okresu często uległy całkowitemu rozkładowi.
Ośrodek porównywalny z najważniejszymi klasztorami
Zdaniem autorów badań wszystkie te odkrycia zmieniają sposób, w jaki należy postrzegać Lismore. Znaleziska obejmują cmentarzysko, rzeźbione elementy kamienne, budynki oraz wyspecjalizowaną produkcję rzemieślniczą. Taki zestaw cech jest charakterystyczny dla ważnych wczesnochrześcijańskich ośrodków Wysp Brytyjskich.
Szczególne znaczenie ma położenie wyspy. Lismore leży przy wejściu do Loch Linnhe, prowadzącego w kierunku Great Glen - ważnego szlaku komunikacyjnego przecinającego szkockie wyżyny. W VIII wieku wyspa znajdowała się na obszarze związanym z Cenél Loairn, jednym z rodów rywalizujących o dominację w królestwie Dál Riata.
Archeolodzy wskazują, że chrześcijańskie ośrodki tego regionu mogły konkurować ze sobą o znaczenie, a późniejsza dominacja tradycji związanej z Iona i św. Kolumbą mogła sprawić, że inne ważne miejsca zostały słabiej zachowane w źródłach historycznych.
Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie "Antiquity".
