Organizmy, które się nie starzeją. Natura pokazuje, jak pokonać czas

Przez większość historii nauki starzenie się traktowano jako proces nieunikniony. Dopiero ostatnie dekady zaczęły podważać to założenie, kiedy odkryliśmy organizmy, które starzeją się inaczej niż większość innych stworzeń.

Najczęściej przywoływanym przykładem nieśmiertelnego organizmu jest niewielka, niemal przezroczysta meduza Turritopsis dohrnii. Jest fenomenem w wśród zwierząt, a w środowisku naukowym mówi się o jej niesamowitej zdolności cofania swojego cyklu życiowego. To jedyne znane nam stworzenie, które po osiągnięciu dojrzałości płciowej może wielokrotnie powrócić do początkowego stadium polipa, aby znów wyrosnąć w dorosłą formę.

Kiedy dorosła meduza zostanie uszkodzona, znajdzie się w niesprzyjającym środowisku, zacznie głodować lub uzna, że warunki są zbyt ryzykowne, jej ciało się zapada, opada na dno i z powrotem przekształca się w polipa. Wyrasta z niego kolejna dorosła meduza - genetycznie ta sama.

Sekretem tego procesu jest transdyferencjacja, która polega na "przeprogramowaniu" komórek macierzystych, które przekształcają się w inne typy tkanek. Nie zawsze jej się jednak udaje długo utrzymywać przy życiu - może zachorować lub zostać zjedzona, m.in. przez żółwie. To dlatego nie widzimy milionów nieśmiertelnych meduz w oceanach - najczęściej zostają zjedzone jeszcze zanim zdążą skorzystać ze swojej unikatowej zdolności.

Badacze uważają, że zwierzę może cofać swój cykl życia w nieskończoność, więc nie może mieć maksymalnej długości życia. Twierdzą też, że organizm ludzki nigdy nie byłby w stanie dokonać tego naturalnie, a sztuczne próby kończą się zazwyczaj tragicznie. Im bardziej skomplikowany organizm, tym trudniej cofnąć jego strukturę i jest większe ryzyko wystąpienia błędów.

Mikroskopijne stworzenia, których wielkość dochodzi do 1 milimetra, wyglądają dość niepozornie, lecz robią rzeczy absolutnie ekstremalne. Nie cofają swojego cyklu życia tak jak meduzy, za to potrafią praktycznie zatrzymać wszystkie procesy życiowe i wrócić do nich po latach. To dlatego badacze czasami używają na nie określenia "śpiąca królewna".

Są w stanie przetrwać w temperaturze bliskiej minus 270 st. Cel., czyli zeru absolutnemu, jak i również w temperaturze 150 st. Cel. Zostały nawet wysłane w kosmos, gdzie przeżyły próżnię i promieniowanie UV.

Kiedy warunki środowiskowe stają się skrajnie niekorzystne, niesporczak wchodzi w stan zwany kryptobiozą, czyli tzw. życia utajonego. Traci wtedy nawet do 99 proc. wody z organizmu, metabolizm spada do poziomu niemal zerowego, a ciało się kurczy. W tym stanie niesporczak nie oddycha, nie je, nie starzeje się i nie zachodzą w nim żadne reakcje chemiczne typowe dla życia. Kiedy warunki się poprawiają, a on się nawodni, wraca do pełnej aktywności, jakby nic się nie stało. Eksperymenty laboratoryjne wskazują, że niesporczaki potrafią w stanie kryptobiozy przetrwać nawet dekady.

Niesporczaki podczas swojej aktywności normalnie się starzeją - wtedy żyją kilka miesięcy. Mogą również umrzeć z powodu chorób lub uszkodzeń.

W regionie McMurdo Sound na Antarktydzie żyje gatunek gąbki znany jako gigantyczna gąbka wulkaniczna (Anoxycalyx joubini). Ocena wieku poszczególnych osobników jest problematyczna, jednak mogą one należeć do najstarszych zwierząt na świecie - szacuje się, że żyją nawet 15 000 lat.

Gąbka może osiągać średnicę do 1,5 metra i wysokość do 1,95 metra. Żyje na głębokości od 15 do 144 metrów. Na jej długie życie może przyczyniać się stałe, zimne środowisko, które spowalnia metabolizm zwierzęcia. Kluczowe jest tutaj wolne tempo wzrostu, które zapewnia długowieczność.

Badania pokazują, że starzenie się nie zawsze jest prostym skutkiem upływu czasu. To proces biologiczny, który czasem można spowalniać, modyfikować, a w pewnych warunkach nawet czasowo zatrzymywać.