Plaga kradzieży przy kasach samoobsługowych. Sklepy znalazły na to sposób

Kasy samoobsługowe już na dobre wpisały się w krajobraz polskich sklepów. Z jednej strony oznacza to wygodę klientów i mniej kolejek do kasy, a także oszczędność dla sieci handlowej (niestety już nie dla konsumenta, który de facto wykonuje za darmo obowiązki kasjera). Z drugiej zaś strony nowe rozwiązanie rodzi nowe problemy. Brak żywego człowieka przy kasie, którego można by oszukać, powoduje, że osoby o niecnych zamiarach próbują dokonać kradzieży przy terminalu samoobsługowym. Istnieje jednak wiele mechanizmów, by temu zapobiec.

Najprostszym takim mechanizmem jest ważenie towarów. Produkty po skasowaniu odkładamy na wagę, a system wie, ile każdy z nich waży. Gdy coś się nie zgadza, zapala się czerwona lampka i wzywany jest pracownik. Zdarza się tu jednak wiele fałszywych alarmów.

Druga znana metoda to monitoring. Kamery umieszczane są nie tylko pod sufitem, ale też przy samym czytniku kodów, obserwując kasowane produkty od spodu i boku. Gdy sparować ten obraz z danymi z czytnika w czasie rzeczywistym i pozwolić analizować te dane sztucznej inteligencji wyszkolonej w rozpoznawaniu obrazów, może ona wysyłać alerty, gdy rozpozna niezgodność, np. gdy ktoś kasuje awokado jako cebulę.

Co sklep może zrobić po wykryciu podejrzanego zachowania? Gdy istnieje podejrzenie, że kupujący chce dokonać kradzieży przy kasie samoobsługowej (bowiem według prawa nie można jej "oszukać"), może dojść do tzw. zamrożenia terminala. Jest to jedno z najskuteczniejszych rozwiązań, które branża handlowa zaczęła wprowadzać w ostatnim czasie.

Mechanizm ten umożliwia pracownikom sklepu zdalne zablokowanie kasy w momencie, gdy osoba oglądająca monitoring lub systemy analityczne wykryją podejrzane zachowanie kupującego. Proces zakupowy zostaje wtedy natychmiast zatrzymany, a klient, chcąc dokończyć transakcję, zmuszony jest wezwać obsługę lub dzieje się to automatycznie. Dzięki temu personel może w czasie rzeczywistym monitorować poprawność skanowania produktów i interweniować w sytuacjach budzących wątpliwości.

Część kupujących stara się wykorzystać brak osoby nadzorującej kasowanie produktów, czasem nawet nie zdając sobie sprawy, że jest on monitorowany zdalnie i analizowany przez system, a do wszystkiego może być zaprzęgnięta sztuczna inteligencja.

Wśród nieuczciwych praktyk klientów dominuje celowe pomijanie produktów podczas skanowania (tzw. skip-scanning). Aby jednak mowa była o kradzieży, musi wystąpić taki zamiar ze strony kupującego. Nie każda nieprawidłowość przy kasie jest wynikiem złej woli. Przypadkowe pominięcie, niezadziałanie skanera czy błąd w systemie nie czyni go winnym przestępstwa - wszak każdy może się pomylić. System jednak najprawdopodobniej i tak wykryje nieprawidłowość - wszak każdy towar swoje waży.

Takie "pomyłki" zdarzają się nawet ludziom z tzw. świecznika. W październiku 2025 głośno było o liderze Konfederacji, Konradzie Berkowiczu, który został "przyłapany na próbie kradzieży" w krakowskim sklepie IKEA, za co został ukarany mandatem, o czym informowała Interia Wydarzenia. Poseł miał kasować towary w słuchawkach i jakoby nie zauważyć, że drobne towary o wartości ok. 400 zł nie nabiły się na kasie.

Inną znaną praktyką jest tzw. metoda bananowa, polegająca na naklejaniu kodów kreskowych z tańszych artykułów na droższe towary, najczęściej w obrębie tej samej kategorii wagowej. Dobrze wyuczona sztuczna inteligencja potrafi to jednak rozpoznać, choć w przypadku np. bananów i plantanów mogłaby ich nie rozróżnić.

Systemy będą najpewniej coraz skuteczniejsze w ocenie zachowań klientów i będą podnosić mniej fałszywych alarmów. W grę wchodzić może bowiem uczenie maszynowe, czyli umiejętność sztucznej inteligencji, dzięki której z czasem staje się ona dokładniejsza w swoich wskazaniach. Czy jednak nowoczesne systemy, wliczając w to blokowanie terminali, zdołają powstrzymać kradzieże sklepowe?

Skala zjawiska jest alarmująca, co potwierdzają m.in. dane z rynku niemieckiego. Według EHI Retail Institute w 2024 r. wartość skradzionych towarów osiągnęła tam rekordowy poziom - niemal 3 miliardy euro - co oznacza wzrost o blisko 5% w skali roku. Statystyki pokazują również, że przy stanowiskach samoobsługowych dochodzi do kradzieży o 20-30% częściej niż w przypadku tradycyjnych kas obsługiwanych przez pracowników.

Straty towarowe sieci handlowych oraz koszty techniczne, które przewyższają potencjalne oszczędności, skłoniły już niektóre sieci handlowe do likwidacji kas samoobsługowych. Tak postąpiły m.in. Dollar General w USA i Booths w UK, którzy usunęli je w niemal wszystkich swoich lokalizacjach. Różnego typu ograniczenia (np. limit to 10 produktów czy kontrole koszyka dokonywane przez pracowników) wprowadzili m.in. Target i Costco w USA, Action w Holandii oraz Aldi w Niemczech i Holandii.

Niektóre sieci ograniczają rozwój kas w niektórych lokalizacjach ze względu na plagę drobnych kradzieży. Inne wycofują je w punktach szczególnie narażonych na wysokie straty. W Polsce obserwuje się jednak odwrotny trend - kas samoobsługowych przybywa i żadna z sieci nie zdecydowała się na ich usunięcie - zamiast tego sieci marketów inwestują raczej w lepsze sposoby ich nadzorowania.