Badali je 100 lat. Już wiedzą, do czego służyły dziwne stożki
Po niemal stu latach sporów naukowcy z Uniwersytetu w Tel Awiwie rozwiązali jedną z najbardziej intrygujących zagadek archeologii Bliskiego Wschodu. Już wiedzą, do czego służyły tajemnicze stożkowate naczynia, znajdowane w setkach egzemplarzy na stanowiskach z epoki chalkolitu (ok. 5000-3300 p.n.e.).
Badania objęły ponad 550 fragmentów i 35 kompletnych naczyń odkrytych w Teleilat Ghassul - jednym z najważniejszych stanowisk chalkolitycznych w dzisiejszej Jordanii. To tam archeolodzy z Pontyfikalnego Instytutu Biblijnego prowadzili wykopaliska przez niemal siedem dekad, gromadząc największą na świecie kolekcję tych przedmiotów.
Światło sprzed siedmiu tysięcy lat
Przez lata ich przeznaczenie pozostawało zagadką - naukowcy spekulowali, że stożkowate naczynia mogły służyć do przetwarzania mleka, odlewania metalu metodą traconego wosku, a nawet pełnić funkcję świątynnych ozdób. Brak śladów sadzy wewnątrz wielu egzemplarzy długo podważał jednak hipotezę o używaniu ich jako lamp, a jednak... okazały się lampami z woskiem pszczelim, używanymi podczas nocnych ceremonii i rytualnych czuwań w prehistorycznych społecznościach regionu.
Analiza 3D i eksperyment z woskiem
Nowe badania, opublikowane w czasopiśmie Tel Aviv, wprowadziły nowoczesne techniki - skanowanie 3D, analizę petrograficzną i eksperymentalną rekonstrukcję naczyń. Zespół naukowców odtworzył proces produkcji: naczynia powstawały z jednej bryły lokalnej gliny, formowane ręcznie w ciągu około 10 minut przy użyciu patyka i prostych narzędzi.
W rekonstrukcjach badacze zastosowali wosk pszczeli, uzyskując zaskakująco trwały efekt. Każda z lamp paliła się do dziewięciu godzin stabilnym płomieniem. Dodatkowa warstwa gliny na dnie pozwalała unieść płomień i ograniczyć ilość wosku potrzebną do oświetlenia. Analiza mikroskopowa oryginalnych fragmentów potwierdziła obecność sadzy i pozostałości wosku, co jednoznacznie wskazuje na ich funkcję oświetleniową.
Lampy wspólnotowych ceremonii
Odkrycie zmienia dotychczasowe spojrzenie na kulturę chalkolitu. Rożki nie były wyrobami luksusowymi, lecz obiektami wspólnotowego znaczenia. Archeolodzy uważają, że uczestnicy ceremonii sami lepili lampy, używane podczas nocnego czuwania i procesji, a następnie symbolicznie je rozbijali, co potwierdzają ślady celowego zniszczenia.
W Teleilat Ghassul znaleziono też malowidła ścienne przedstawiające procesje, postacie w maskach i zwierzęta, co wzmacnia interpretację o rytualnym charakterze miejsca. Wosk pszczeli, surowiec cenny i trudny do pozyskania, mógł mieć także znaczenie symboliczne - łączył świat ludzi i natury poprzez światło, zapach i ogień. Jak podkreślają autorzy badań, jest to jedno z pierwszych znanych świadectw wspólnotowych rytuałów światła na Bliskim Wschodzie.
To wyjątkowy przykład, jak prosty gliniany przedmiot pozwala zrozumieć duchowość i społeczne relacje ludzi sprzed siedmiu tysięcy lat
