Nagroda Turinga 2026. Po raz pierwszy za wykorzystanie zjawisk kwantowych

Nagroda Turinga uznawana jest za najwyższe wyróżnienie w dziedzinie informatyki. Nazwa ta nawiązuje do współtwórcy informatyki, Alana Turinga, matematyka pochodzącego z Wielkiej Brytanii, który wsławił się m.in. stworzeniem testu Turinga, który już w 1950 roku potrafił ocenić zdolność maszyny do zachowania nieodróżnialnego od ludzkiego.

Od tamtego czasu informatyka niebotycznie się rozwinęła, a jednym z jej osiągnięć stanowią komputery kwantowe. Naukowcy, którzy zajmują się tą dziedziną, po raz pierwszy od 1966 roku zdobyli ową "informatyczną nagrodę Nobla". Wyniki zostały ogłoszone wczoraj (18 marca 2026).

Decyzja stowarzyszenia Association for Computing Machinery jest wyraźnym sygnałem, że systemy komputerowe oparte na mechanice kwantowej, często sprzeczne z intuicją, będą kształtować przyszłość technologii. Już w przeszłości ACM honorowała osiągnięcia, które stawały się później powszechne, wliczając w to standard Ethernet, sieć internet, przeglądarkę internetową czy system WWW. Tym razem wyróżnienie nieco wyprzedza rzeczywistość, bowiem komputery kwantowe działają praktycznie tylko w laboratoriach, w kontekście badawczo-rozwojowym.

Eksperci fizyki - Charles Bennett z IBM Research, oraz informatyki - Gilles Brassard z Uniwersytetu Montrealskiego przez kilka dekad kładli grunt pod nadchodzącą rewolucję. "To baza intelektualna: jak możemy wykorzystać efekty kwantowe?" - pyta Ueli Maurer, informatyk z ETH Zürich. Harry Buhrman, informatyk z Uniwersytetu w Amsterdamie, podkreśla z kolei, że laureaci "rozniecili iskrę idei, która zmieniła się w kwantowy ogień, który mamy teraz".

Tegoroczni zdobywcy Nagrody Turinga jako jedni z pierwszych zaczęli badać, jak wykorzystać do przesyłania informacji zjawiska kwantowe, takie jak superpozycja i splątanie. Ich współpraca zaczęła się w 1979 r. podczas konferencji w San Juan, gdzie obaj odkryli wspólne zainteresowanie łączeniem mechaniki kwantowej z teorią informacji. W ciągu kolejnych dekad duet opublikował ponad 20 wspólnych prac, opisując swoją współpracę jako "magię".

Najważniejszym dziełem duetu był opracowany w 1984 r. protokół kryptografii kwantowej, którego działanie następnie udowodniono w laboratorium IBM. Pozwala on dwóm stronom na bezpieczną wymianę klucza za pomocą pojedynczych fotonów. Dzięki prawom fizyki każda próba podsłuchu niszczy informację zawartą w fotonach, co natychmiast demaskuje intruza. Dziś systemy kwantowego dystrybuowania kluczy (QKD) są już dostępne komercyjnie.

Kolejnym krokiem milowym było opracowanie w 1993 r. koncepcji teleportacji kwantowej, która pozwala na przesyłanie stanu cząstki do odległego punktu przy wykorzystaniu efektu splątania - tajemniczej więzi między cząstkami, która sprawia, że zmiana stanu jednej z nich natychmiastowo koreluje ze stanem drugiej, niezależnie od odległości. Choć nazwa może budzić skojarzenia ze Star Trekiem, zjawisko to nie jest tak spektakularne i nie przeczy "prawom" fizyki. "Nie jest to teleportacja w takim sensie, że tracisz ciało w jednym miejscu i pojawiasz się w innym" - zastrzega Charles Bennett.

Zjawisko to stało się fundamentalne dla przesyłania danych zarówno wewnątrz komputerów kwantowych, jak i między różnymi ich jednostkami, tworząc podwaliny pod tzw. internet kwantowy, o którym więcej pisaliśmy w Interia GeekWeek pod koniec 2025 r.

Prace tegorocznych laureatów Nagrody Turinga wpłynęły nie tylko na informatykę, ale również na rozumienie wszechświata. Ich odkrycia pomagają fizykom zgłębiać tajemnice czarnych dziur z wykorzystaniem informacji kwantowej jako narzędzia do ich badania. "Cała ta rewolucja z kwantową teorią informacji naprawdę sprowadza wglądy do świata fizycznego" - skomentował Jonathan Oppenheim, profesor teorii kwantowej z University College London.

Choć obaj badacze mają na koncie niebywałe sukcesy, to tegoroczny "Nobel dla informatyki" kładzie większy nacisk na potencjał niż na dotychczasowe wdrożenia. Choć dziś informatyka kwantowa to sektor warty miliardy dolarów, dla zdobywców nagrody najważniejsza pozostała pasja odkrywania. "Charlie Bennett i ja mieliśmy po prostu mnóstwo zabawy, przerzucając się tymi szalonymi ideami" - żartuje Brassard.

Źródła:

1. Adrian Cho. Computer science's 'Nobel Prize' goes quantum. Science (News, 2026). DOI: 10.1126/science.zucwuz8
2. Davide Castelvecchi. Major Turing computing award goes to quantum science for first time. Nature (News, 2026). DOI: 10.1038/d41586-026-00818-z