Odkryli przyczynę zmęczenia w depresji. Co się wtedy dzieje w komórkach mózgu?

Nowoczesne podejście naukowe do depresji postrzega ją w wymiarze biopsychospołecznym. Zaburzenie to może zatem nie mieć jednej przyczyny, lecz raczej być złożoną przypadłością, której etiologia opiera się na czynnikach biologicznych (w tym genetycznych, epigenetycznych, związanych z mikrobiomem jelitowym, snem, dietą, aktywnością fizyczną, kontaktem z naturą, wysypianiem się, gospodarką neuroprzekaźników w mózgu i nie tylko), psychologicznych (zniekształcenia poznawcze, zaburzenia osobowości) i społecznych (traumatyczne doświadczenia, izolacja społeczna, presja kulturowa i nie tylko).

Jak przewiduje WHO, do 2030 roku depresja będzie najczęściej występującą chorobą na świecie. Jej możliwie najpełniejsze zrozumienie i opracowanie skuteczniejszych terapii jest zatem kluczowe dla kondycji całej ludzkości. Nowe odkrycia naukowe praktycznie każdego tygodnia przybliżają nas do tego celu. Nowe osiągnięcie na tym polu mają na swoim koncie badacze z University of Queensland w Australii oraz University of Minnesota w USA. Zidentyfikowali oni obiecujące podejście do diagnozowania i leczenia depresji klinicznej na jej najwcześniejszym etapie.

Przeprowadzili oni analizę poziomów adenozynotrójfosforanu (ATP), cząsteczki produkowanej głównie w mitochondriach i znanej jako "waluta energetyczna", w mózgach i komórkach krwi młodych osób cierpiących na to zaburzenie. Wyniki, które zostały przyjęte do publikacji na łamach "Translational Psychiatry", należącego do grupy Nature Portfolio, dają nadzieję na poprawę szans na wyzdrowienie wielu pacjentów dzięki szybszej interwencji.

Zmęczenie jest powszechnym i wyjątkowo trudnym do leczenia objawem depresji, a proces dopasowania odpowiedniej terapii trwa często latami. Dotychczasowy brak wystarczających badań hamował postęp w tworzeniu nowych metod leczenia, dlatego naukowcy liczą, że ten przełom umożliwi opracowanie bardziej celowanych terapii.

Naukowcom po raz pierwszy udało się wykryć wzorce w cząsteczkach związanych ze zmęczeniem zarówno w mózgu, jak i w krwiobiegu młodych ludzi z tzw. dużą depresją (ang. major depressive disorder). "Objawy depresji mogą być zakorzenione w fundamentalnych zmianach w sposobie, w jaki komórki mózgowe i krwi używają energii" - wyjaśnia współautorka badania, prof. Susannah J. Tye z Queensland Brain Institute.

We wstępie zaznaczyliśmy, że odkryty mechanizm może być źródłem zaburzenia, przyczyną jego pogłębiania się lub jego objawów. Nie chcemy bowiem jednoznacznie stawiać go w danym punkcie na osi przyczynowo-skutkowej. W depresji może bowiem dochodzić do efektu kuli śnieżnej czy też sprzężenia zwrotnego, w którym nie znamy pierwszej przyczyny, a objawy choroby mogą stanowić paliwo do jej dalszego rozwoju. Przykładowo zmęczenie skłania chorych do izolowania się w samotności, a brak kontaktów społecznych dalej nakręca depresję, która powoduje jeszcze silniejsze zmęczenie itd.

Jednocześnie może się tu sprawdzać ważna obserwacja, że korelacja nie zawsze implikuje przyczynowość (ang. correlation does not imply causation). Oznacza to, że współwystępowanie zjawisk nie musi być równoznaczne z tym, że jedno z nich jest przyczyną, a drugie skutkiem.

Badacze zebrali skany mózgu oraz próbki krwi od 18 uczestników w wieku od 18 do 25 lat z diagnozą MDD, a następnie naukowcy z QBI porównali je z próbkami osób zdrowych. Do pomiaru produkcji ATP w korze wzrokowej wykorzystano zaawansowane brazowanie metodą spektroskopii rezonansu magnetycznego fosforu ³¹P z transferem magnetyzacji (³¹P MRSI-MT) przy wysokim natężeniu pola magnetycznego na poziomie 7 Tesli. Metoda ta umożliwia precyzyjny podgląd procesów energetycznych w organizmie. Równolegle badano poziom ATP w jednojądrzastych komórkach krwi obwodowej (PBMC) zarówno w stanie spoczynku, jak i po wystawieniu ich na działanie inhibitorów mitochondrialnych.

Badanie to wykazało, że komórki osób z depresją wykazywały nietypowy wzorzec, produkując wyższe poziomy cząsteczek energii w stanie spoczynku, jednocześnie mając trudności ze zwiększeniem ich produkcji w sytuacji stresu lub wyższego zapotrzebowania. "Sugeruje to, że komórki mogą przepracowywać się na początku choroby, co może prowadzić do długoterminowych problemów" - wyjaśnia dr Roger Varela z QBI.

Neuronaukowiec dodał, że zespół spodziewał się raczej niższej produkcji energii, jednak odkryte zjawisko sugeruje mechanizm kompensacyjny. Na wczesnych etapach choroby mitochondria mogą mieć ograniczoną zdolność do radzenia sobie ze zwiększonym zapotrzebowaniem energetycznym, co może bezpośrednio przekładać się na obniżony nastrój, brak motywacji i spowolnione funkcje poznawcze.

Autorzy badania sugerują, że płynące z niego wnioski mogą wpłynąć na społeczne postrzeganie depresji i zmniejszyć związaną z nią stygmatyzację. Dowodzi ono bowiem, że jedną z przyczyn choroby są zmiany biologiczne zachodzące na poziomie komórkowym w całym organizmie. Nie wynikają one z winy pacjenta, a typowe dla depresji ciągłe zmęczenie nie wynika z lenistwa czy kaprysu chorego.

"To pokazuje, że w ciele [chorego na dużą depresję] zachodzi wiele zmian, w tym w mózgu i krwi, oraz że depresja wpływa na energię na poziomie komórkowym" - tłuamczy dr Varela. Zdaniem współautora nie każda depresja jest taka sama, a każdy pacjent posiada unikalną biologię i inaczej odczuwa skutki choroby.

Co dalej? Autorzy badania mają nadzieję, że zidentyfikowany przez nich biomarker ATP pozwoli w przyszłości na tworzenie bardziej specyficznych i skutecznych interwencji terapeutycznych dostosowanych do indywidualnych potrzeb pacjentów.

Źródła:

1. Cullen, K.R., Tye, S.J., Klimes-Dougan, B. et al. ATP bioenergetics and fatigue in young adults with and without major depression. Transl Psychiatry (2026). DOI: 10.1038/s41398-026-03904-y
2. University of Queensland. Depression may start with an energy problem in brain cells. ScienceDaily (2026).