Rzadkie odkrycie w Hiszpanii. Skarb sprzed 3500 lat pod zawalonym dachem

Choć historia tkactwa jest nauce dobrze znana dzięki dobrze zachowanym przęślikom i ciężarkom tkackim, same drewniane krosna ze względu na nietrwałość materiału zachowują się niezwykle rzadko. Archeolodzy dokonali tymczasem wyjątkowego odkrycia na stanowisku Cabezo Redondo w południowo-wschodniej Hiszpanii, które było nieprzerwanie zamieszkiwane w latach 2100-1250 p.n.e. Natrafili oni na unikalny zespół zwęglonych belek z sosny alepskiej, lin z trawy esparto oraz glinianych ciężarków, które wspólnie stanowią pozostałości pionowego krosna ciężarkowego z epoki brązu, używanego ok. 3500 lat temu

To rzadkie znalezisko pozwoliło naukowcom na podjęcie próby rekonstrukcji urządzenia oraz wysunięcie hipotez dotyczących zaawansowania technicznego prehistorycznych rzemieślników z Półwyspu Iberyjskiego. Na podstawie liczby, wagi i rozmiaru ciężarków badacze ustalili, że w połowie drugiego tysiąclecia p.n.e. istniała już spora różnorodność praktyk tkackich, wliczając w to wczesne próby tworzenia tkanin o splocie skośnym. Analiza znaleziska wskazuje na dynamiczny rozwój produkcji włókienniczej, w której obok tradycyjnego lnu coraz większego znaczenia zaczynała nabierać wełna.

Niezwykle istotny jest również kontekst społeczny odkrycia. "Lokalizacja warsztat tkacki we wspólnej przestrzeni domowej ujawnia kooperatywną dynamikę wokół produkcji tekstyliów, sugerując codzienną i zdecentralizowaną aktywność, stojącą w kontraście do innych wyspecjalizowanych rzemiosł, takich jak metalurgia" - wyjaśniają autorzy badania, które ukazało się 16 marca w czasopiśmie "Antiquity". Sugeruje to, że tkactwo było zajęciem powszechnym, uprawianym w przestrzeniach mieszkalnych i gromadzącym domowników.

Krosno to wynalazek prosty, lecz genialny w swojej konstrukcji. Drewniana rama utrzymuje pionowe nici, które są napinane przez gliniane lub kamienne ciężarki, a mniejsze poziome drążki służą do przesuwania nici i tkania materiałów. Ciężarki tkackie odkrywano już wcześniej w osadach rolniczych z epoki kamienia datowanych na 9000 lat p.n.e., jednak samo urządzenie stanowi przełom w historii techniki.

"Krosno tkackie to jedna z pierwszych kiedykolwiek wynalezionych maszyn. Po raz pierwszy ludzie nie pracowali samymi gołymi rękami, lecz z pomocą urządzenia, które czyniło pracę bardziej efektywną w sposób zmechanizowany" - odnotowuje Karina Grömer, archeolożka z Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu, cytowana przez "Science".

Źródła pisane z Mezopotamii, Myken czy Egiptu wskazują, że około 2000 lat p.n.e. tkactwo stało się stałym elementem życia codziennego. Odnalezienie całego krosna z prehistorycznej lub starożytnej Europy graniczy jednak z cudem - drewno po prostu ulega rozkładowi. Fakt odnalezienia krosna niemal w takim stanie, w jakim stało 3500 lat temu, stanowi zatem wielki sukces archeologów.

Przetrwanie tego artefaktu przez tysiąclecia zawdzięczać można paradoksalnie niszczycielskiemu żywiołowi. Ogień zwęglił fragmenty ramy krosna, co zapobiegło ich całkowitemu rozkładowi, ale głównym "konserwatorem" była katastrofa budowlana. "Zawalenie się dachu było kluczowe. To stworzyło zapieczętowany kontekst, w którym obszar został nagle zniszczony i natychmiast pogrzebany, co go uchroniło" - wyjaśnia współautor badania, Gabriel García Atiénzar z Uniwersytetu w Alicante.

Dobrze zachowane krosno nie jest jedynym odkryciem w Cabezo Redondo. Wykopaliska w pobliżu dzisiejszego Alicante w Hiszpanii przyniosły również takie skarby, jak złota i srebrna biżuteria, kość słoniowa, szklane koraliki oraz egzotyczne muszle. Świadczy to o szerokich kontaktach handlowych osadników w basenie Morza Śródziemnego. Tkactwo było prawdopodobnie podstawą ich gospodarki, o czym świadczą nie tylko artefakty, ale też ślady biologiczne. Kobiety pochowane w osadzie posiadały charakterystyczne nacięcia na przednich zębach, które powstały prawdopodobnie wskutek wieloletniego odgryzania nici i przytrzymywania włókien ustami.

Warto jeszcze rozważyć kwestię, czy osada Cabezo Redondo z epoki brązu była prehistoryczna, czy starożytna. W przypadku zachodniej i południowej Europy okres ten zaliczany jest do późnej prehistorii, jako że tamtejsze społeczności te nie wykształciły własnego pisma. Zalicza się on jednak do historii starożytnej w przypadku Egiptu czy Mezopotamii (a później też Grecji i Rzymu). W czasie, gdy w Cabezo Redondo tkano na krosnach, na Bliskim Wschodzie trwała już starożytność, jednak Półwysep Iberyjski znajdował się jeszcze w fazie przedpiśmiennej, więc lepiej pasuje do niego określenie "prehistoryczny".

Analfabetyzm nie stanowił jednak dla mieszkańców osady przeszkody w budowaniu złożonych urządzeń i dokonywaniu skomplikowanych obliczeń. "Ta społeczność nie miała żadnego pisma, ale najwyraźniej obliczała, ile ciężaru potrzeba na każdą nić. W warsztacie tkackim jest sporo pracy umysłowej" - podsumowuje Grömer.

Źródła:

1. Basso Rial R.E., García Atiénzar G., Carrión Marco Y., Martín de la Sierra Pareja P., Barciela González V., Hernández Pérez M.S. Evidence of a warp-weighted loom in the Bronze Age settlement of Cabezo Redondo (south-east Spain). Antiquity (2026). DOI: 10.15184/aqy.2026.10312
2. Curry A. Bronze Age loom weaves a tale of ancient textiles. Science (News, 2026). DOI: 10.1126/science.z61014d