Zbadali pochówki sprzed 7 tys. lat na Węgrzech. Odkryli nietypowe artefakty

Zespół archeologów i antropologów z Francji i Węgier skupił się na badaniach ról płciowych w europejskim neolicie poprzez analizę zmian szkieletowych związanych z aktywnością (ARSC) i praktyk pochówkowych na dwóch cmentarzach użytkowanych ok. 7000 lat temu na terenie dzisiejszych Węgier. Chodzi konkretnie o stanowiska w mikroregionie Polgár - Polgár-Ferenci-hát (5300-5070 p.n.e.) i Polgár-Csőszhalom (4800-4650 p.n.e), których wiek obliczono za pomocą datowania radiowęglowego i skalibrowano.

Przebadano w sumie 125 szkieletów pod kątem m.in. pondylolizy (ogólnego obciążenia pracą), entezopatii kości ramiennej (jednostronnego przeciążenia kończyn górnych) oraz nawykowych postaw ciała na podstawie kości śródstopia. Przeanalizowano również pozycje ciał w grobach oraz artefakty grobowe, by ocenić różnice w praktykach pogrzebowych u kobiet i mężczyzn.

Analiza danych wykazała, że choć codzienne życie obu płci wiązało się z dużym obciążeniem fizycznym i częstym przyjmowaniem pozycji klęczącej, u mężczyzn wyraźniej zaznaczyło się przeciążenie prawej kończyny górnej. Może to wskazywać na regularne wykonywanie ruchów rzucanych, specyficznych dla męskich zajęć w epoce kamienia.

Różnice były widoczne również w rytuałach pogrzebowych, zwłaszcza na stanowisku Polgár-Csőszhalom, gdzie większość kobiet chowano na lewym boku z pasami z koralików, a mężczyzn na prawym boku z gładzonymi narzędziami kamiennymi. Jednak i od tego były wyjątki, które wskazują, że role płciowe już w czasach prehistorycznych niekoniecznie były postrzegane jako absolutne i niezmienne.

Czym właściwie są wspomniane role płciowe (ang. gender roles)? Autorzy badania posiłkują się definicją M. W. Conkey i J. D. Spector z 1984 r., która mówi, że "role płciowe opisują to, co ludzie robią oraz jakie aktywności i zachowania są uznawane za odpowiednie dla danej kategorii płciowej".

Sami autorzy zwracają uwagę, że "większość udokumentowanych ludzkich społeczności manifestuje do pewnego stopnia normatywne oczekiwania dotyczące ról przypisanych osobom na podstawie ich płci biologicznej". Wynikiem tych oczekiwań są różne sposoby uczestnictwa kobiet i mężczyzn w życiu społecznym, osadzone w kontekście kulturowym, a nie biologicznym.

Stąd też stosowany powszechnie w języku angielskim podział na "sex" i "gender" w języku polskim znajduje przełożenie na kategorie takie jak "płeć biologiczna" i "płeć kulturowa" (oraz "tożsamość płciowa" - "gender identity"). Rozróżnienie to nabiera sensu, gdy okazuje się, że biologiczni mężczyźni i biologiczne kobiety nie we wszystkich kulturach mają przypisane takie same oczekiwania społeczne, a ich role zmieniają się w czasie lub w zależności od grupy odniesienia, z których każda może mieć swoje własne normy, niejednokrotnie wierząc, że takie same powinny obowiązywać także resztę świata.

W przypadku badań archeologicznych, takich jak omawiane w tym artykule, role płciowe można wywnioskować na podstawie powtarzających się wzorców u biologicznych kobiet i mężczyzn. To m.in. różne deformacje kości wskazujące na sposoby pracy (np. częste przebywanie na klęczkach lub wykonywanie rzutów), różne sposoby ułożenia zwłok w grobie oraz różne dary grobowe - na stanowiskach w Polgár u kobiet charakterystyczne były pasy wykonane z koralików ze spondylusa, zaś z męskimi pochówkami kojarzono narzędzia kamienne.

Podczas badania pochówków neolitycznych na terenie dzisiejszych wschodnich Węgier uwagę naukowców przykuł fakt, że tradycyjne podziały na "męskie" i "żeńskie" nie były bezwzględne. Badacze zidentyfikowali w sumie 7 przypadków, w których sposób pochówku (ułożenie ciała) nie odpowiadał płci biologicznej zmarłego, co ich zdaniem "sugeruje, że to powiązanie nie było absolutne".

O ile na stanowisku Polgár-Ferenci-hát nie zaobserwowano wyraźnych różnic między sposobem pochówku w zależności od płci, o tyle na Polgár-Csőszhalom takie różnice już były widoczne. Na cmentarzu tym odkryto "dziewięciu mężczyzn oraz jedną kobietę pochowanych z przedmiotami powiązanymi z męskością".

Ów szkielet starszej kobiety okazał się szczególnie interesujący, bowiem pochowano ją z kamiennymi narzędziami typowymi dla mężczyzn. Co więcej, analiza jej kości palców u stóp wykazała ślady aktywności fizycznej wykonywanej w pozycji klęczącej, które bardziej przypominały wzorce męskie niż te obserwowane u innych kobiet w tej społeczności.

Eksperci wyjaśniają, że przynajmniej niektóre społeczności epoki kamienia w Europie nie trzymały się sztywno podziałów na męskie i żeńskie aktywności. "Odkrycia te sugerują, że społeczność w Csőszhalom posiadała strukturę zorganizowaną wokół ról płciowych, ale zezwalała na indywidualne wariacje" - tłumaczą naukowcy.

Przypadek wspomnianej kobiety sugeruje, że mogła ona przejąć zadania tradycyjnie kojarzone z mężczyznami, co wskazuje na płynność ról kształtowaną przez wiele przecinających się czynników społecznych.

Jednocześnie uczeni zaznaczają, że nie ma dowodów na to, by osoby te pełniły wyjątkowe funkcje religijne czy szamańskie (co na przestrzeni historii bywało często rolą osób nieheteronormatywnych). Ich nietypowe pochówki szkieletowe mogą być raczej odzwierciedleniem indywidualnych ścieżek życia, które nie wpisywały się w dominujący schemat.

Źródło: S. Villotte, T. Szeniczey, S. Kacki, A. Anders, Fixed and Fluid: The Two Faces of Gender Roles-A Combined Study of Activity Patterns and Burial Practices in the European Neolithic, American Journal of Biological Anthropology Volume 189, Issue 2, February 2026, e70217. DOI: 10.1002/ajpa.70217