Największe ślady dinozaurów w Polsce. Odkryj Gagaty Sołtykowskie

Niektóre fascynacje towarzyszą człowiekowi przez całe życie. Dla wielu osób takim obiektem zainteresowań są dinozaury. Muzea w różnych zakątkach świata udostępniają szkielety i rekonstrukcje tych stworzeń, co pozwala dowiedzieć się więcej o czasach, gdy dinozaury rządziły na Ziemi. I wcale nie trzeba jechać daleko, by zobaczyć ich ślady. Ciekawe punkty, które dostarczają cennych informacji na temat tych gadów, można znaleźć także w Polsce.

Obok muzeów znajduje się tu np. rezerwat przyrody nieożywionej Gagaty Sołtykowskie. To miejsce w gminie Stąporków, w powiecie koneckim, w województwie świętokrzyskim. Odkryto tutaj największe w Polsce tropy dinozaurów - i dziś każdy może się tam wybrać, by je zobaczyć. Wybrałam się tam, aby sprawdzić, jakie wrażenie robią te ślady na żywo, oraz co jeszcze ciekawego oferuje ta okolica.

Do rezerwatu najlepiej dojechać autem. Samochód można zostawić na pobliskim parkingu, który znajduje się przy drodze krajowej 42 między miejscowościami Odrowąż i Pięty. Z tego miejsca czeka nas ok. 20-minutowy spacer do celu. Parking i wstęp na teren rezerwatu są bezpłatne. Wędrując przez las i kładkę malowniczo przerzuconą nad terenami podmokłymi, po chwili wkraczamy w zgoła inne rejony, które przypominają księżycowy krajobraz lub zbocza wulkanu.

Rezerwat Gagaty Sołtykowskie utworzono 25 lipca 1997 roku, aby chronić cenne odsłonięcia skał dolnojurajskich, a także wyjątkowe okazy mineralogiczne i paleontologiczne. Rezerwat zajmuje 13,33 ha i obejmuje teren dawnej kopalni iłów kaolinowych dla cegielni w Sołtykowie. Samo wyrobisko wgłębne ma długość ok. 400 metrów i szerokość 200 metrów. Wśród iłów i mułków przeplatanych warstwami piaskowca stwierdzono tu rzadką odmianę węgla brunatnego, nazywaną niekiedy czarnym bursztynem - to właśnie gagat, od którego rejon wziął swoją nazwę. Gagaty od w starożytności wykorzystywano w jubilerstwie. Już same te odsłonięcia, hałdy i jeziorka zrobiły na mnie spore wrażenie - surowy krajobraz działa na wyobraźnię. Gwiazdą programu miały być jednak ślady dinozaurów - a więc przejdźmy teraz do tej części wycieczki.

Ślady gadów, które przemierzały dawniej Ziemię, odkrywano na terenie Gagatów Sołtykowskich przez wiele lat. Są tu tropy zarówno roślinożernych, jak i drapieżnych dinozaurów, które wędrowały tędy ok. 200 mln lat temu. W obrębie specjalnie utworzonej wiaty zobaczymy najciekawszy zbiór - zróżnicowane tropy odkryte w 1999 r. Widać tu m.in. odciski zauropodów, do których należały największe zwierzęta lądowe, jakie kiedykolwiek chodziły po naszej planecie. Ślady te pozostawiły dwa dorosłe oraz cztery młodociane osobniki roślinożerne. Badania tropów w Gagatach Sołtykowskich wskazały na stadny tryb życia dinozaurów roślinożernych. Jak podawało przy okazji prac zabezpieczających w rezerwacie Nadleśnictwo Stąporków, to pierwsze miejsce na świecie, w którym zostało to udokumentowane.

Na powierzchni pod wiatą widać również tropy dwunożnych drapieżnych dinozaurów. W Gagatach opisano nawet nowy ichnogatunek - Kayentapus soltykovensis. Największy odkryty w rezerwacie ślad należy do drapieżnego allozauroida i liczy sobie ponad 60 cm. O procesie powstawania takich tropów dinozaurów można poczytać na tablicach edukacyjnych w rezerwacie, jest tam też mapa, która pomaga zlokalizować poszczególne szlaki pozostawione przez wymarłe gady. W okolicy odnotowano także ślady dinozaurów ptasiomiednicznych, gadów ssakokształtnych, ssaków, płazów, skamieniałości owadów, skorupiaków i różnorodnych roślin. Na terenie rezerwatu odkryto również fragmenty kości dinozaurów, struktury wiązane z jajami tych gadów, a także koprolity.

Czy warto wybrać się na taką wycieczkę? Jak najbardziej, wszak w Polsce nie jest codziennością oglądanie tropów dinozaurów. A tu w dodatku mamy ślady uznane za największe, jakie odkryto w naszym kraju. Ponadto cały rezerwat jest bardzo ciekawy, a taka wyprawa daje sposobność poszerzenia wiedzy o historii regionu. Największym zagrożeniem dla tutejszych odkryć jest wietrzenie skał oraz ich zarastanie roślinnością, przez co tropy dinozaurów stają się coraz mniej czytelne. Z tego powodu wykonano drewniane zadaszenie nad najważniejszym ich zbiorem. Przeprowadzona została też ich renowacja - oczyszczenie powierzchni i szczelin, impregnacja bezpiecznymi środkami oraz zabezpieczenie spękań przed wodą. Miejsce mimo wszystko może sprawiać wrażenie nieco zapomnianego.

Takie "opuszczenie" tego obszaru ma jednak swój urok - nie doświadczyłam tam tłumów, słyszałam odgłosy przyrody, mogłam swobodnie poruszać się po okolicy, podziwiając zróżnicowane formacje, a także po prostu odpocząć od codziennego zgiełku. Plusem jest też to, że z tego miejsca można zaplanować dłuższą trasę - rezerwat leży bowiem na "Piekielnym Szlaku". Jest to licząca ponad 200 km trasa turystyczna, która łączy miejscowości Niebo i Piekło. Można na niej znaleźć najciekawsze atrakcje powiatów koneckiego, skarżyskiego i opoczyńskiego. Oprócz Gagatów Sołtykowskich szlak ten obejmuje muzea, stawy, zalewy i różne formacje skalne, jak np. Skałki Piekło pod Niekłaniem - które również polecam.

^{Źródła: Geekweek Interia, Nadleśnictwo Stąporków, Państwowy Instytut Geologiczny - PIB, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Kielcach, Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego 447 (2011), 49-98.}