Dopamina to nie tylko hormon przyjemności. Ostatnie odkrycia ujawniły jej rolę

Dopamina powszechnie kojarzy się z tzw. strzałem przyjemności, którego ludzie doświadczają, jedząc odżywcze potrawy, uprawiając seks, korzystając z używek lub mediów społecznościowych. Pogoń za przyjemnością to nie tylko hedonizm, ale też nasze uwarunkowanie ewolucyjne. Rzeczy postrzegane jako przyjemne są z reguły korzystne dla naszego przetrwania, choć w przypadku picia słodzonych napojów, kompulsywnego scrollowania TikToka czy palenia papierosów wcale tak nie jest.

Neuronaukowcy od lat wiedzą, że takie postrzeganie dopaminy stanowi ogromne uproszczenie. Co więcej, pod znakiem zapytania stanęła dominująca od dekad hipoteza błędu predykcji nagrody (Reward Prediction Error - RPE), która stanowiła fundament zrozumienia takich schorzeń jak ADHD czy uzależnienia. Przez wiele lat model RPE był uznawany za sukces neuronauki obliczeniowej, który oferował matematyczne wyjaśnienie tego, jak impulsy dopaminy łączą bodźce z nagrodami.

Hipoteza ta ma swoje korzenie w doświadczeniach Pawłowa i modelach uczenia maszynowego sztucznej inteligencji. Według niej nasz mózg (a konkretnie neurony dopaminergiczne) uczy się przewidywać przyszłość i optymalizować zachowanie, nagradzając wyrzutem dopaminy zdarzenia, które okazały się lepsze, niż się spodziewaliśmy, oraz obniżając jej poziom poniżej bazowego, jeśli spotkało nas rozczarowanie. Model ten, łączący mikroskopijne skoki napięcia ze złożonymi zachowaniami, zaczyna tracić swoją dominującą pozycję.

Główną przyczyną kryzysu panującej hipotezy jest rozwój technologii. Około dekady temu pojawiły się metody pozwalające na znacznie precyzyjniejsze monitorowanie uwalniania dopaminy w głębokich strukturach mózgu żywych zwierząt. Nowe dane sugerują, że dopamina pełni funkcje dalece wykraczające poza układ nagrody. Neuroprzekaźnik ten odgrywa rolę w uwadze, pamięci roboczej, zachowaniach społecznych, ruchu, a nawet reagowaniu na zagrożenia i nowości.

"Oryginalny model nie wystarcza już do wyjaśnienia tego wszystkiego" - komentuje prof. Mark Humphries, specjalista neuronauki obliczeniowej z University of Nottingham, w rozmowie z prestiżowym czasopismem "Nature". Wtóruje mu ekspert neurobiologii, dr Geoffrey Schoenbaum z Johns Hopkins School of Medicine, według którego "po okresie jasnej dominacji hipoteza RPE wykazuje oznaki starzenia". Jak zatem w świetle nowych ustaleń postrzegana jest dopamina?

W świetle ostatnich odkryć neuronauki dopamina zaczęła być postrzegana szerzej. Dokonania na tym polu ma m.in. dr Erin Calipari z Vanderbilt University, ekspertka farmakologii, fizjologii molekularnej, biofizyki i uzależnień. Jej badania wykazały, że dopamina uwalnia się nawet w reakcji na bodźce stresowe, takie jak łagodne wstrząsy elektryczne, co stoi w jawnej sprzeczności z prostym modelem nagrody. Cząsteczka może ponadto usprawniać przetwarzanie informacji i uczenie się w wielu systemach neuronalnych.

Jeszcze dalej idzie dr Vijay Mohan Namboodiri, neuronaukowiec z UCSF, który proponuje model ANCCR (Adjusted Net Contingency for Causal Relations). Odwraca on logikę modelu RPE. Według niego mózg nie tyle przewiduje przyszłą nagrodę, co po jej otrzymaniu patrzy wstecz, by zidentyfikować jej przyczynę.

Taka perspektywa mogłaby wyjaśnić, dlaczego uzależnienia są tak trudne do wyleczenia. Skojarzenie z dawnym bodźcem (np. zapalonym papierosem) pozostaje nienaruszone mimo wielokrotnego powstrzymywania się od sięgania po używkę. Za dopaminą gonią nie tylko ludzie, ale praktycznie cały świat przyrody, wliczając w to zwierzęta i rośliny. Nowe dane na temat jej roli mogą doprowadzić do pewnych zmian. Jakich konkretnie?

Mimo rosnącej liczby dowodów przeciwko klasycznemu rozumieniu dopaminy część badaczy dalej broni modelu RPE, wskazując na jego zdolność do adaptacji. Próbowano choćby włączyć do teorii zjawisko znane jako "ramping up", czyli stopniowego wzrostu poziomu tego neuroprzekaźnika w miarę zbliżania się do celu.

Jak twierdzi dr Samuel Gershman, neuronaukowiec z Harvardu, poprawki te "nie są jedynie modyfikacjami ad hoc", lecz raczej sensownym rozwinięciem hipotezy. Z drugiej strony dla części jego kolegów po fachu, takich jak dr Josh Dudman z Janelia Research Campus, liczba wyjątków i anomalii staje się zbyt duża, by je ignorować.

Co dalej? Nad nowym ujęciem dopaminy w świetle ostatnich odkryć naukowych będzie debatować Dopamine Society na dorocznym spotkaniu w Sewilli, które odbędzie się w maju tego roku. Spotkanie ekspertów będzie jednak czymś więcej niż tylko akademicką dyskusją. Jeśli fundamenty dominującego modelu zostaną oficjalnie zakwestionowane, może to wymusić zmianę podejścia w leczeniu zaburzeń psychicznych, wliczając w to uzależnienia.

Środowisko neuronaukowe stoi teraz przed dylematem: czy dalej modyfikować popularny model, by dopasować go do nowych danych, czy też nadszedł czas na zmianę paradygmatu. Nie jest to bynajmniej nowa sytuacja. Jak wyjaśnialiśmy w naszym artykule o 10 największych mitach naukowych, hipotezy są z założenia falsyfikowalne, a rozwój nauki polega na unieważnianiu starych modeli i zastępowaniu ich nowymi, bardziej precyzyjnymi i lepiej wyjaśniającymi określone zjawiska, gdy na ich poparcie zostanie zgromadzonych wystarczająco dużo silnych dowodów.

Źródło: David A. Dopamine takes a hit: how neuroscience is rethinking the 'feel-good' chemical. Nature 651, 572-574 (2026). DOI: 10.1038/d41586-026-00836-x