To najstarsza linia kolejowa w Polsce. Powstała ponad 180 lat temu

Najstarsza linia kolejowa w Polsce prowadzi z Wrocławia do Oławy i do dziś pozostaje jednym z najbardziej sugestywnych symboli narodzin nowoczesnego transportu.

Jej otwarcie 22 maja 1842 roku wstrząsnęło ówczesną wyobraźnią społeczną. Według współczesnych opracowań historycznych oraz materiałów archiwalnych PKP, pierwszy regularny pociąg wyruszył o 6.00 rano zabierając 102 pasażerów w ośmiu drewnianych wagonach i pokonując niespełna 27‑kilometrową trasę w 42 minuty. Kurs powrotny trwał 43 minuty. Dla wielu osób był to pierwszy kontakt z maszyną zdolną poruszać się szybciej niż dyliżans.

Na wrocławskim dworcu zgromadził się wiwatujący tłum, a rangę chwili podkreślała orkiestra, której obecność odnotowały ówczesne relacje prasowe. Dla mieszkańców Breslau, bo tak wówczas nazywał się Wrocław, był to czytelny sygnał nadchodzących przemian cywilizacyjnych. Skala zainteresowania była natychmiastowa: w pierwszym tygodniu z połączenia skorzystało około 6,5 tysiąca osób. Pociągi na trasie Wrocław-Oława kursowały cztery razy dziennie. Jeden wagon przeznaczony był dla pasażerów pierwszej klasy, trzy dla drugiej, a pozostałe cztery dla trzeciej klasy. Te ostatnie miały charakter otwarty, dlatego podróżni mogli zaopatrzyć się w specjalne okulary chroniące oczy przed pyłem i iskrami.

21 maja 1842 roku o godzinie 11:15 odbył się oficjalny, uroczysty kurs próbny. Specjalnie przystrojony pociąg wyruszył z Wrocławia do Oławy z około 200 pasażerami na pokładzie. Skład prowadził parowóz "Silesia", wyprodukowany w fabryce Sharp, Roberts & Co. w Manchesterze, ciągnący 12 wagonów osobowych oraz kilka towarowych.

Linia Wrocław - Oława była wówczas częścią pruskiej sieci kolejowej, rozwijanej intensywnie od lat 30. XIX wieku, a jej powstanie wpisywało się w szerszy proces industrializacji Śląska. Polskie Koleje Państwowe powstały dopiero w 1926 roku, a linię przejęły po II wojnie światowej po włączeniu Ziem Odzyskanych w granice naszego kraju.

W 2025 i 2026 roku trasa ta nadal pełni ważną funkcję w ruchu regionalnym. Modernizacje prowadzone przez PKP PLK, w tym wymiana 150 km torów w 2025 roku, pozwalają osiągać prędkości rzędu 160 km/h.

Ważne miejsce w historii PKP zajmuje również Kolej Warszawsko-Wiedeńska, znana jako "Wiedenka". Jej pierwszy odcinek, Warszawa - Grodzisk, otwarto w czerwcu 1845 roku, a w kolejnych latach trasę przedłużano aż do Sosnowca i granicy z zaborem austriackim. Była to pierwsza linia kolejowa w zaborze rosyjskim, lecz powstała z inicjatywy prywatnych inwestorów 3 lata później niż trasa dolnośląska. Warto pamiętać o linii Kraków-Mysłowice z 1857 roku, ważnej dla handlu Galicji, czy o połączeniach dalekobieżnych rozwijanych na Śląsku w połowie XIX wiek.

Dzieje polskiej kolei to zapis trzech różnych porządków - pruskiego, rosyjskiego i austriackiego - z odmienną filozofią budowy, innym tempem inwestycji i różnymi standardami technicznymi. Pomimo tego, że dzisiejsza infrastruktura kolejowa jest oparta na cyfrowych systemach sterowania i nowoczesnej diagnostyce, wciąż biegnie śladami wytyczonymi niemal dwa wieki temu.

Według danych za 2024 rok długość linii kolejowych wszystkich zarządców wyniosła 21 575 km, z czego 19 663 km pozostawało w eksploatacji. To wyraźny wzrost względem roku 2023, kiedy sieć czynnych linii liczyła 19 576 km. Warto zauważyć, że wśród tych tras znajduje się 578 km linii szerokotorowych, wykorzystywanych głównie w transporcie towarowym, w tym najdłuższy w Polsce odcinek zarządzany przez PKP LHS o długości 394,7 km.

Struktura sieci kolejowej wciąż ewoluuje. Dane Urzędu Transportu Kolejowego wskazują, że w 2023 roku stopień elektryfikacji linii eksploatowanych wynosił 62,5%, co przekładało się na 12 236 km tras zasilanych trakcją elektryczną. Ten parametr wpływa na przepustowość i efektywność przewozów, ponieważ linie zelektryfikowane umożliwiają obsługę cięższych składów, wyższe prędkości oraz niższe koszty eksploatacji. Jednocześnie aż 54,7% polskich linii to odcinki jednotorowe, które - jak podkreśla UTK - stanowią wyzwanie podczas modernizacji, ponieważ ich remont często wymaga całkowitego wstrzymania ruchu.

W 2025 roku PKP ogłosiły plan modernizacji i budowy 494,3 km torów, co potwierdził minister infrastruktury Dariusz Klimczak w komunikacie z 2 czerwca 2025 roku. Był to program zaplanowany na cały rok, a jego realizacja ma zostać podsumowana dopiero w oficjalnych raportach UTK i PKP PLK w 2026 roku. Zakres tych działań stanowi fundament przygotowań do największych projektów kolejowych nadchodzącej dekady, w tym Zintegrowanej Sieci Kolejowej CPK, która ma połączyć główne miasta nowymi liniami o wysokiej przepustowości. Modernizacje obejmują zarówno magistrale o znaczeniu międzynarodowym, jak i odcinki regionalne, które przez lata czekały na odtworzenie parametrów technicznych.

W perspektywie 2035 roku przewidziano budowę około 2 tys. km nowych linii kolejowych, w tym tras przystosowanych do prędkości 250-350 km/h.

Według informacji potwierdzonych przez Kolejowy Portal, Rynek Kolejowy oraz IntermodalNews, spółka PKP zamierza ogłosić przetargi o łącznej wartości 9,5 mld zł. Zapowiadane inwestycje obejmują modernizacje linii magistralnych, poprawę dostępności kolejowej w regionach oraz rozwój połączeń dalekobieżnych i regionalnych, a także kontynuację największych projektów modernizacyjnych realizowanych obecnie w kraju. Największe postępowania przetargowe mają ruszyć już w pierwszym kwartale 2026 roku.

Wśród projektów, które w 2026 roku wejdą w decydującą fazę, znajduje się Podłęże - Piekiełko, jedna z najbardziej złożonych inwestycji kolejowych w Polsce. Obejmuje ona budowę nowych linii przez Beskid Wyspowy, liczne tunele i estakady oraz modernizację istniejących odcinków. Celem projektu jest skrócenie czasu przejazdu między Krakowem a Nowym Sączem do około 45 minut.

Na Śląsku przygotowywane są modernizacje najważniejszych odcinków, dzięki którym możliwe stanie się uruchomienie nowych połączeń kolejowych między Tychami, Bieruniem i Orzeszem. W rejonie Jaworzna Szczakowej przewidziano budowę nowej łącznicy, która skróci czas przejazdu między Krakowem a Olkuszem. Modernizacja stacji Psary na Centralnej Magistrali Kolejowej ma z kolei usprawnić przejazdy dalekobieżne, tworząc bezkolizyjne połączenie CMK z linią w kierunku Krakowa. Równolegle planowane jest uruchomienie nowego połączenia kolejowego do lotniska w Modlinie oraz rewitalizacja ważnych tras regionalnych, takich jak Czarnków - Rogoźno - Wągrowiec czy Kraków - Niepołomice.