Kto tworzył pierwsze narzędzia kamienne? Archeolodzy w końcu to odkryli

Narzędzia z otoczaków mogą być pierwszym wytworem praludzkiej kultury. Dotąd nie było jasne, kto zapoczątkował to rzemiosło. Olduwajskie narzędzia kamienne z terenów Afryki mogły być dziełem homininów, takich jak Homo habilis, Homo erectus, Australopithecus garhi, Paranthropus boisei lub Australopithecus africanus. Aby w końcu to ustalić, naukowcy sprawdzili, w jakich okresach żyły poszczególne taksony naszych praprzodków i porównali, które z nich nakładają się na Oldowan.

Za pomocą techniki, znanej jako optymalna estymacja liniowa, ustalono daty pierwszego i ostatniego wystąpienia danych taksonów oraz kultury olduwajskiej. Ta ostatnia to najprawdopodobniej najdłużej istniejąca kultura (pra)ludzka, która trwała od ok. 3,25 mln do 1,6-1,2 mln lat temu. Jakie gatunki człowiekowatych żyły wtedy w Afryce?

"Modelowane pojawienie się rodzaju Homo oraz wyginięcie wczesnych Homo dobrze pokrywają się z datami pierwszych i ostatnich pojawień się Olduvai, ale jest też znaczące, tymczasowe nałożenie się Olduvai z innymi taksonami hominimów, zwłaszcza Paranthropus boisei. Wcześni przedstawiciele rodzaju Homo pozostają głównymi kandydatami rozpatrywanymi jako twórcy i użytkownicy [narzędzi] olduwajskich w krótszym wymodelowanym okresie (ok. 3,25-1,6 mln lat temu), zaś jeśli [narzędzia] olduwajskie były produkowane do 1,2 mln lat temu, to głównym kandydatem produkującym te późne artefakty jest P. boisei" - podają autorzy badania.

Z uczestnictwa w kulturze olduwajskiej badacze wykluczyli przedstawicieli Australopithecus afarensis, których skamieniałości nie nakładają się w czasie na znaleziska ze stanowisk olduwajskich. Z kolei dowody, które mogłyby wskazywać na udział Australopithecus africanus oraz Paranthropus robustus, są zbyt ograniczone. Naukowcy nie wykluczają całkowicie ich autorstwa, jednak mogłyby je dopiero potwierdzić "alternatywne źródła dowodów na używanie narzędzi".

Naukowcy doszli do wniosku, że pierwsze narzędzia z otoczaków wytwarzało kilka różnych gatunków praludzi przez wyjątkowo długi okres prehistorii. Wskazuje na to duże rozproszenie stanowisk archeologicznych, w których odnaleziono te narzędzia. Wiedza o ich wytwarzaniu mogła być przekazywana lub zdobywana na różne sposoby - w tym poprzez wymianę międzygatunkową.

"Potencjalnie informacja kulturowa była przenoszona między wczesnymi Homo a P. boisei, gdzie P. boisei nabył umiejętności olduwajskie, ale nie musiało to nastąpić poprzez bezpośrednie, społeczne uczenie się (imitacja, emulacja lub nauczanie), bowiem istnieją też inne możliwości (np. inżynieria wsteczna, konwergencja kulturowa)" - domniemają autorzy.

Może to oznaczać, że jedna grupa znalazła już istniejące narzędzia i wpadła na to, jak można je wytwarzać. Druga wspomniana możliwość wynika z teorii, że podobne wytwory kultury (np. kamienne narzędzia, ale też i piramidy) powstawały niezależnie w wielu odrębnych kulturach świata, które niekoniecznie miały ze sobą styczność.

Nie ma satysfakcjonującego wyjaśnienia, dlaczego ludzie z odległych stron świata wpadali na te same pomysły spośród nieskończonej liczby różnych możliwości. Teoria nieświadomości zbiorowej mówi np. o polu informacyjnym, z którym w jakiś sposób łączą się przedstawiciele danego gatunku, zawierającym w sobie zgromadzoną pamięć przodków. Nie istnieją twarde dowody naukowe, które by to potwierdzały. Coś jednak może być na rzeczy.

Podobnie jak ludzka wyobraźnia często podsuwa nam istniejące, ale niewidziane nigdy wcześniej kształty, formy, archetypy, a nawet słowa, tak zwierzęta należące do poszczególnych gatunków bez wcześniejszych obserwacji potrafią instynktownie budować określone struktury takie jak pajęcze sieci czy komórki heksagonalne w pszczelim ulu. Nie wiadomo jeszcze, gdzie zapisana jest ta wiedza.

Źródło: Williams, Eleanor & Key, Alastair & Torre, Ignacio & Wood, Bernard. (2025). Who made the Oldowan? Reviewing African hominin fossils and archaeological sites from 3.5 million years ago. Journal of Anthropological Archaeology. 79. 101704. 10.1016/j.jaa.2025.101704.